Πώς επηρεάζει την Τουρκία η αποσταθεροποίηση του Ιράν-Τι ενώνει και τι χωρίζει τους δύο λαούς!

Οι σχέσεις Τουρκίας και Ιράν χαρακτηρίζονται ιστορικά από έναν μόνιμο ανταγωνισμό, ο οποίος όμως συνυπάρχει με μια βαθιά και πολυεπίπεδη αλληλεξάρτηση.

Πώς επηρεάζει την Τουρκία η αποσταθεροποίηση του Ιράν-Τι ενώνει και τι χωρίζει τους δύο λαούς!

Πρόκειται για δύο πολιτικές και πολιτισμικές οντότητες που συγκρούστηκαν επανειλημμένα, αλλά ταυτόχρονα συνδιαμορφώθηκαν μέσα στους αιώνες. Η εγκατάσταση των τουρκικών φύλων στην Ανατολία πραγματοποιήθηκε μέσω του ιρανικού χώρου, γεγονός που άφησε ανεξίτηλα ίχνη στη συγκρότηση της τουρκικής ταυτότητας.

Η περσική πολιτισμική επιρροή υπήρξε καταλυτική: τα φαρσί αποτέλεσαν για μακρό διάστημα τη γλώσσα της αυλής, της διοίκησης και της λόγιας ποίησης τόσο κατά τη σελτζουκική όσο και κατά την οθωμανική περίοδο. Αντιστρόφως, τουρκικές δυναστείες άσκησαν εξουσία σε εκτεταμένα τμήματα του ιρανικού κόσμου, ενώ μέχρι σήμερα σημαντικά τουρκόφωνα πληθυσμιακά σύνολα (Αζέροι, Κασκάι, Αφσάρ κ.ά.) αποτελούν οργανικό τμήμα του εθνοτικού μωσαϊκού του Ιράν.

Η ανάδυση του σύγχρονου ιρανικού κράτους συνδέεται με τη δυναστεία των Σαφαβιδών τον 16ο αιώνα και, κυρίως, με την υιοθέτηση του σιιτισμού ως κρατικού δόγματος. Η επιλογή αυτή δεν ήταν απλώς θεολογική, αλλά βαθιά γεωπολιτική: αποτέλεσε απάντηση στην αξίωση του Οθωμανού σουλτάνου να εκπροσωπεί το σύνολο του σουνιτικού Ισλάμ ως χαλίφης. Έκτοτε, η θρησκευτική διαφοροποίηση ενίσχυσε έναν ήδη έντονο γεωστρατηγικό ανταγωνισμό.

Οι τουρκοπερσικοί πόλεμοι υπήρξαν διαδοχικοί και εξαντλητικοί, διατρέχοντας σχεδόν τέσσερις αιώνες. Η σχετική εκτόνωση της μεταξύ τους σύγκρουσης δεν προήλθε από κάποια συμφιλίωση, αλλά από την εμφάνιση ενός ισχυρότερου εξωτερικού παράγοντα: την προέλαση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας προς τον Νότιο Καύκασο, που περιόρισε δραστικά τόσο την περσική όσο και την οθωμανική ισχύ.

Στην αυγή της νεωτερικότητας, Τουρκία και Περσία βρέθηκαν συχνά να παρακολουθούν η μία την άλλη, αντλώντας ιδέες και πρότυπα. Η ιρανική Συνταγματική Επανάσταση του 1906 λειτούργησε ως πρόκριμα για το κίνημα των Νεότουρκων, ενώ αργότερα οι κεμαλικές μεταρρυθμίσεις επηρέασαν αποφασιστικά τον Ρεζά Παχλεβί στην προσπάθειά του να επιβάλει έναν αυταρχικό εκσυγχρονισμό δυτικού τύπου στο Ιράν. Και στις δύο περιπτώσεις, η νεωτερικότητα επιχειρήθηκε «άνωθεν», με περιορισμένη κοινωνική συναίνεση.

Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος επιδείνωσε δραματικά τη θέση του Ιράν, το οποίο μετατράπηκε σε πεδίο δράσης ξένων στρατευμάτων και υπέστη καταστροφικό λιμό. Οι αποσχιστικές και σοβιετικής έμπνευσης κρατικές μορφές στον βορρά της χώρας κατέδειξαν τη θεσμική αδυναμία του ιρανικού κράτους και προετοίμασαν το έδαφος για την άνοδο του Παχλεβί.

Πώς επηρεάζει την Τουρκία η αποσταθεροποίηση του Ιράν-Τι ενώνει και τι χωρίζει τους δύο λαούς!

Στον 20ό αιώνα, η Τουρκία και το Ιράν ακολούθησαν διαφορετικές διαδρομές. Η πρώτη γνώρισε διαδοχικά στρατιωτικά πραξικοπήματα, αλλά πέτυχε μεγαλύτερη εδαφική και εθνική σταθερότητα, αξιοποιώντας συμμαχίες και τακτικισμούς.

Το δεύτερο βίωσε επαναστατικές τομές, με κορυφαία εκείνη του 1979, όταν η αποτυχία του εξαναγκαστικού εκδυτικισμού οδήγησε στην Ισλαμική Δημοκρατία. Το νέο καθεστώς επιχείρησε να συνδυάσει κοινωνικό μετασχηματισμό, εθνική ανεξαρτησία και θρησκευτική νομιμοποίηση, προβάλλοντας έναν «τρίτο δρόμο» στον Ψυχρό Πόλεμο.

Η επικράτηση του Χομεϊνί και ο αιματηρός πόλεμος με το Ιράκ σκλήρυναν το καθεστώς και το απομόνωσαν διεθνώς, ενώ κατέρρευσαν παλαιότερες αρχιτεκτονικές ασφαλείας, όπως το Σύμφωνο της Βαγδάτης. Παράλληλα, η αναδιάταξη της ισραηλινής στρατηγικής στην περιοχή κατέστησε το Ιράν βασικό στόχο «δαιμονοποίησης», ρόλο που σταδιακά άρχισε να μοιράζεται και η Τουρκία.

Στο εσωτερικό της Τουρκίας, ο φόβος της «ιρανικοποίησης» χρησιμοποιήθηκε επί μακρόν ως όπλο κατά του πολιτικού Ισλάμ. Ωστόσο, η τουρκική κοινωνία έχει πλέον εισέλθει σε μια φάση σχετικής συμφιλίωσης με τη θρησκευτική της ταυτότητα, γεγονός που επιτρέπει στην Άγκυρα να στρέψει το βλέμμα της ανατολικά και να επιδιώξει αναβαθμισμένο ρόλο στην ευρύτερη περιοχή.

Οι σχέσεις Άγκυρας–Τεχεράνης τα τελευταία χρόνια συνδύασαν συνεργασία και καχυποψία: οικονομικές διευθετήσεις που παρέκαμπταν κυρώσεις, αλλά και κοινή ανησυχία για τον κουρδικό αποσχιστισμό. Η τρέχουσα, όμως, αποσταθεροποίηση του Ιράν μεταβάλλει ριζικά τους όρους του παιχνιδιού, αυξάνοντας ταυτόχρονα τους κινδύνους και τα πιθανά οφέλη για την Τουρκία.

Εάν η Ισλαμική Δημοκρατία καταρρεύσει, το πιθανότερο σενάριο δεν είναι μια ομαλή μετάβαση, αλλά μια παρατεταμένη περίοδος χάους, με εθνοτικές, θρησκευτικές και περιφερειακές συγκρούσεις. Η απουσία ενιαίας αντιπολίτευσης, η ύπαρξη ένοπλων αποσχιστικών κινημάτων και η ενεργός ανάμειξη εξωτερικών δυνάμεων δημιουργούν συνθήκες αποσταθεροποίησης αντίστοιχες με εκείνες της Συρίας ή της Λιβύης.

Για την Τουρκία, ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι διττό. Από τη μία, εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους: προσφυγικές ροές, αναζωπύρωση του κουρδικού ζητήματος, γενικευμένη αστάθεια στα ανατολικά σύνορά της. Από την άλλη, η αποδυνάμωση ή ο κατακερματισμός του Ιράν θα εξάλειφε έναν ιστορικό ανταγωνιστή και θα άνοιγε χώρο για την επέκταση της τουρκικής επιρροής στην Κεντρική Ασία, ενισχύοντας ιδεολογίες όπως ο παντουρανισμός. Σε αυτό το πλαίσιο, μια Τουρκία εντός ΝΑΤΟ εμφανίζεται αντικειμενικά πιο θωρακισμένη από ένα Ιράν που θα αγωνίζεται απλώς να επιβιώσει ως ενιαίο κράτος.