Μπασάρ αλ Άσαντ: Καταδίκη σε θάνατο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στη Συρία

Η καταδίκη του Μπασάρ αλ Άσαντ και του αδελφού του Μαχέρ σε θάνατο, ερήμην, από δικαστήριο της Δαμασκού αποτελεί την πιο βαριά δικαστική απόφαση επί των ημερών της μεταβατικής κυβέρνησης για το καθεστώς που κυβέρνησε τη Συρία επί σχεδόν 25 χρόνια.

Μπασάρ αλ Άσαντ: Καταδίκη σε θάνατο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στη Συρία

Μαζί τους καταδικάστηκε σε θάνατο ο Ατέφ Νατζίμπ, ο άνθρωπος που συνδέθηκε με την αιματηρή καταστολή των πρώτων διαδηλώσεων στη Ντεράα το 2011.

Η δίκη ενός καθεστώτος

Το Τέταρτο Ποινικό Δικαστήριο της Δαμασκού έκρινε ένοχο τον πρώην πρόεδρο της Συρίας για προμελετημένες δολοφονίες, βασανιστήρια, αυθαίρετες συλλήψεις και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Η ποινή επιβλήθηκε ερήμην, καθώς ο Άσαντ βρίσκεται στη Ρωσία από τον Δεκέμβριο του 2024, όταν η εξέγερση των ανταρτών ανέτρεψε μέσα σε μόλις 11 ημέρες ένα καθεστώς που έμοιαζε επί χρόνια αδύνατο να καταρρεύσει.

Στο σκεπτικό της απόφασης, ο δικαστής Φαχρ αλ Ντιν αλ Αριάν περιέγραψε τον Άσαντ ως τον «ανώτατο ηθικό αυτουργό», υποστηρίζοντας ότι χρησιμοποίησε τους κρατικούς θεσμούς για να διευκολύνει την τέλεση των εγκλημάτων.

Η δικαστική απόφαση αγγίζει στον ίδιο τον πυρήνα λειτουργίας του συριακού κράτους επί Άσαντ: ένα σύστημα ασφαλείας που απέκτησε σχεδόν απεριόριστη εξουσία απέναντι σε όσους θεωρούνταν αντίπαλοι.

Ο Μαχέρ Άσαντ και ο μηχανισμός καταστολής

Σε θάνατο καταδικάστηκε και ο μικρότερος αδελφός του πρώην προέδρου, Μαχέρ αλ Άσαντ, ο οποίος επίσης βρίσκεται στη Ρωσία.

Ο Μαχέρ είχε υπό τον έλεγχό του την επίλεκτη 4η Μεραρχία και θεωρούνταν ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες του μηχανισμού ασφαλείας του καθεστώτος. Το όνομά του συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις καταστολής κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, όταν οι κυβερνητικές δυνάμεις αντιμετώπισαν τις διαδηλώσεις και στη συνέχεια την ένοπλη εξέγερση με μαζικές συλλήψεις, βασανιστήρια και εκτελέσεις.

Η απόφαση του δικαστηρίου επιχειρεί έτσι να αποδώσει ευθύνη όχι μόνο στον πολιτικό επικεφαλής του καθεστώτος αλλά και σε πρόσωπα που θεωρούνται κρίκοι στην αλυσίδα της καταστολής.

Από τα παιδιά της Ντεράα στην καταστροφή της Συρίας

Ιδιαίτερη σημασία έχει η καταδίκη του Ατέφ Νατζίμπ. Ο ξάδελφος του Άσαντ και πρώην επικεφαλής της Πολιτικής Ασφάλειας στη Ντεράα συνελήφθη τον Ιανουάριο του 2025 και οδηγήθηκε σε μια δίκη που οι νέες συριακές αρχές θέλησαν να μετατρέψουν σε σύμβολο της μεταβατικής δικαιοσύνης.

Ο Νατζίμπ κατηγορήθηκε για τον ρόλο του στην καταστολή των διαδηλώσεων του 2011. Η υπόθεση συνδέεται με τη σύλληψη και τα βασανιστήρια 15 παιδιών που είχαν γράψει αντικαθεστωτικά συνθήματα σε έναν τοίχο στη Ντεράα.

Το περιστατικό αποτέλεσε έναν από τους σπινθήρες που πυροδότησαν τις μαζικές διαδηλώσεις στη νότια Συρία. Η βίαιη απάντηση των αρχών συνέβαλε στη μετατροπή μιας αρχικά ειρηνικής εξέγερσης σε έναν πόλεμο που διήρκεσε σχεδόν 14 χρόνια και κόστισε τη ζωή σε περίπου μισό εκατομμύριο ανθρώπους.

Στο δικαστήριο ο Νατζίμπ εμφανίστηκε μέσα σε κλουβί, φορώντας στολή κρατουμένου. Ο δικαστής ανέφερε ότι αρνήθηκε τις κατηγορίες και δεν επέδειξε μεταμέλεια.

Η δικαιοσύνη ως δοκιμασία για τη νέα Συρία

Η καταδίκη Άσαντ έρχεται σε μια χώρα που εξακολουθεί να κουβαλά τις πληγές του πολέμου αλλά και τις συνέπειες της πτώσης του παλιού καθεστώτος.

Η ανατροπή του Άσαντ δεν έφερε αυτομάτως την ειρήνη. Τον Μάρτιο του 2025 περίπου 1.500 άνθρωποι, στην πλειονότητά τους άμαχοι Αλαουίτες, σκοτώθηκαν σε κύμα αντεκδίκησης μετά από επιθέσεις μαχητών πιστών στον πρώην πρόεδρο εναντίον δυνάμεων ασφαλείας.

Τον Ιούλιο του ίδιου έτους, περισσότερα από 1.700 άτομα σκοτώθηκαν στη Σουέιντα, σε μια σύγκρουση που εξελίχθηκε σε εκτεταμένες διακοινοτικές και θρησκευτικές σφαγές. Παράλληλα, σποραδικές επιθέσεις και βία συνεχίζονται σε διάφορες περιοχές της χώρας, με τους Αλαουίτες να παραμένουν ιδιαίτερα ευάλωτοι.

Αυτό είναι και το μεγάλο στοίχημα της μεταβατικής δικαιοσύνης: να τιμωρηθούν οι υπεύθυνοι του παλιού καθεστώτος χωρίς η δικαιοσύνη να μετατραπεί σε νέο κύκλο συλλογικής εκδίκησης.

Η Μόσχα κρατά το κλειδί για τον Άσαντ

Η απόφαση έχει ένα προφανές πρακτικό πρόβλημα. Ο Μπασάρ και ο Μαχέρ Άσαντ δεν βρίσκονται στη Συρία.

Μετά την πτώση του καθεστώτος, η Μόσχα παρείχε άσυλο στον πρώην πρόεδρο, επιβεβαιώνοντας τη στενή σχέση που είχε αναπτύξει με τη Ρωσία κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η νέα συριακή κυβέρνηση έχει ζητήσει επανειλημμένα την έκδοσή του, χωρίς μέχρι σήμερα αποτέλεσμα.

Η Δαμασκός δηλώνει ότι θα αναζητήσει διεθνείς νομικές οδούς για την εφαρμογή της απόφασης. Όμως χωρίς αλλαγή της ρωσικής στάσης, η θανατική καταδίκη του Άσαντ παραμένει κυρίως μια δικαστική και πολιτική πράξη, όχι μια ποινή που μπορεί άμεσα να εκτελεστεί.

Περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν για πρώην αξιωματούχους που βρίσκονται σε άλλες χώρες. Οι συριακές αρχές επιχειρούν ήδη να εντοπίσουν πρόσωπα του παλιού καθεστώτος που έχουν καταφύγει, μεταξύ άλλων, στον Λίβανο.

Το τέλος του Άσαντ δεν κλείνει την υπόθεση

Ο Μπασάρ αλ Άσαντ ανέλαβε την προεδρία το 2000, σε ηλικία μόλις 34 ετών, διαδεχόμενος τον πατέρα του Χαφέζ αλ Άσαντ. Είχε σπουδάσει οφθαλμίατρος στο Λονδίνο και αρχικά δεν προοριζόταν να γίνει ο διάδοχος. Ο θάνατος του μεγαλύτερου αδελφού του, Μπασίλ, σε τροχαίο δυστύχημα άλλαξε την πορεία του.

Η εικόνα του νέου, δυτικού μορφωμένου προέδρου που θα μπορούσε να ανοίξει τη Συρία σε περιορισμένες πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις διαλύθηκε σταδιακά. Η εξέγερση του 2011 αποτέλεσε το σημείο καμπής.

Από εκεί και μετά, η ιστορία του Άσαντ ταυτίστηκε με τον πόλεμο, τις μαζικές εκτοπίσεις, τις φυλακές, τα βασανιστήρια και την καταστροφή μεγάλου μέρους της χώρας.

Η σημερινή απόφαση της Δαμασκού επιχειρεί να χαράξει μια καθαρή γραμμή ανάμεσα στη νέα Συρία και εκείνη την περίοδο. Το ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο αν θα τιμωρηθούν οι άνθρωποι του παλιού καθεστώτος. Είναι αν η νέα εξουσία θα μπορέσει να αποδείξει ότι η δικαιοσύνη δεν θα υπηρετήσει μια νέα πολιτική κυριαρχία, αλλά ένα διαφορετικό κράτος δικαίου.