Η 28η Οκτωβρίου 1940 δεν αποτέλεσε μόνο μια καθοριστική στιγμή για την ελληνική ιστορία. Ήταν και η αφετηρία μιας διεθνούς δημοσιογραφικής αφήγησης που έφερε στο προσκήνιο μια μικρή χώρα, η οποία αρνήθηκε να υποκύψει στις απαιτήσεις μιας ισχυρής πολεμικής μηχανής.
28η Οκτωβρίου 1940: Όταν ολόκληρος ο κόσμος έμαθε τι σημαίνει «ΟΧΙ» – Τι έγραφε ο διεθνής Τύπος για το θάρρος των Ελλήνων
Τις πρώτες ημέρες μετά την ιταλική εισβολή, η Ελλάδα βρέθηκε στις πρώτες σελίδες εφημερίδων σε ολόκληρο τον κόσμο, ενώ το θάρρος των Ελλήνων, η αποφασιστικότητά τους και η αντίστασή τους απέναντι στον εισβολέα κέρδισαν το ενδιαφέρον και τον θαυμασμό της διεθνούς κοινής γνώμης.
Στην Αυστραλία, ο Τύπος κάλυψε εκτενώς τις εξελίξεις από το ελληνικό μέτωπο, υιοθετώντας έναν τόνο σαφώς ευνοϊκό προς την Ελλάδα και τον «θαρραλέο» λαό της. Οι ανταποκρίσεις και οι τίτλοι των εφημερίδων έδιναν έμφαση στην επιμονή των Ελλήνων μαχητών, στην ανθεκτικότητα της άμυνάς τους και στις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν οι ιταλικές δυνάμεις. Την ώρα που η Ιταλία διατυμπάνιζε τις στρατιωτικές της επιτυχίες, η πραγματικότητα στο πεδίο των επιχειρήσεων παρουσίαζε μια διαφορετική εικόνα.
Στις 31 Οκτωβρίου, η Courier-Mail του Μπρισμπέιν δημοσίευσε την είδηση ότι οι ελληνικές γραμμές παρέμεναν ακλόνητες, μεταφέροντας ένα μήνυμα που ερχόταν σε αντίθεση με τους ιταλικούς ισχυρισμούς περί επιτυχημένης προέλασης. Μόλις δύο ημέρες μετά την έναρξη της εισβολής, στις 29 Οκτωβρίου, η εφημερίδα Worker του Κουίνσλαντ υπογράμμιζε τη βρετανική συνδρομή στην ελληνική προσπάθεια αντίστασης. Η Ελλάδα είχε πλέον περάσει από το επίκεντρο μιας στρατιωτικής κρίσης στο προσκήνιο της διεθνούς ειδησεογραφίας, με την έκβαση της σύγκρουσης να παρακολουθείται με αυξανόμενο ενδιαφέρον.
Από τη Βόρεια Αμερική έως την Τουρκία: Η Ελλάδα στο επίκεντρο της διεθνούς ειδησεογραφίας
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, οι εξελίξεις στην Ελλάδα καταλάμβαναν επίσης σημαντική θέση στον ημερήσιο Τύπο. Το Καναδικό Πολεμικό Μουσείο διατηρεί στο αρχείο εφημερίδων του δημοσιεύματα που αποτυπώνουν το κλίμα εκείνων των ημερών, μεταξύ των οποίων και το κείμενο της ιταλικής διακοίνωσης προς την ελληνική κυβέρνηση, όπως δημοσιεύτηκε στους New York Times στις 29 Οκτωβρίου 1940.
Την ίδια περίοδο, η Globe and Mail δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «We Fight A Common Foe», μεταφέροντας τις διαβεβαιώσεις του βασιλιά της Βρετανίας και του Ουίνστον Τσόρτσιλ προς την ελληνική ηγεσία. Το μήνυμα ήταν σαφές: η Ελλάδα δεν αντιμετώπιζε μόνη της την ιταλική επιθετικότητα, καθώς η σύγκρουση εντασσόταν σε έναν ευρύτερο αγώνα απέναντι στις δυνάμεις του Άξονα.
Στον γαλλόφωνο Καναδά, η εφημερίδα Le Devoir του Μόντρεαλ ενημέρωσε τους αναγνώστες της ήδη στις 28 Οκτωβρίου ότι η ιταλική εισβολή στην Ελλάδα είχε αρχίσει. Η είδηση της επίθεσης μεταδιδόταν με ταχύτητα, καθώς η σύγκρουση στην ελληνική επικράτεια αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη σημασία για την πορεία του πολέμου.
Ανάλογο ενδιαφέρον εκδηλώθηκε και στην Τουρκία. Έρευνα για τον τουρκικό Τύπο της εποχής καταγράφει την ευρεία δημοσιογραφική κάλυψη της ιταλικής επίθεσης, με την εφημερίδα Ulus να αναφέρει ότι ο ελληνικός στρατός αντιστεκόταν στην εισβολή και ότι το ηθικό του λαού παρέμενε υψηλό.
Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η ειδησεογραφία δεν περιοριζόταν στις στρατιωτικές κινήσεις και στην εξέλιξη των επιχειρήσεων. Το ενδιαφέρον στρεφόταν και στην ψυχολογία των Ελλήνων, στην αντοχή τους απέναντι στην απειλή και στην αποφασιστικότητά τους να υπερασπιστούν τη χώρα τους. Το ηθικό του πληθυσμού αναδεικνυόταν σε παράγοντα που μπορούσε να επηρεάσει την έκβαση της αναμέτρησης.
Οι αμερικανικές εφημερίδες και ο θαυμασμός για τους Έλληνες μαχητές
Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούσαν ουδέτερη στάση κατά την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου. Ωστόσο, η αντίσταση της Ελλάδας προκάλεσε έντονο ενδιαφέρον στον αμερικανικό Τύπο, ενώ στα επόμενα χρόνια η αρθρογραφία πολλών εφημερίδων διατήρησε έναν έντονα φιλελληνικό τόνο. Η ελληνική προσπάθεια άρχισε να παρουσιάζεται όχι απλώς ως μια περιφερειακή πολεμική αναμέτρηση, αλλά ως ένα παράδειγμα αποφασιστικότητας απέναντι σε έναν φαινομενικά πανίσχυρο αντίπαλο.
Οι New York Times, σε άρθρο γνώμης με τίτλο «The Fighting Greeks», επιχείρησαν να ερμηνεύσουν τους λόγους για τους οποίους οι ελληνικές δυνάμεις κατάφερναν να αντιστέκονται. Το ορεινό και δύσβατο ανάγλυφο της χώρας αποτελούσε, ασφαλώς, ένα σημαντικό πλεονέκτημα για τους αμυνόμενους. Πίσω, όμως, από τη γεωγραφία, το δημοσίευμα αναδείκνυε και ανθρώπινους παράγοντες: την αντοχή, τη θέληση για επιβίωση και την αποφασιστικότητα ενός λαού που δεν ήταν διατεθειμένος να παραδοθεί αμαχητί. Στην εικόνα αυτή συνέβαλαν και οι εμπειρίες των Ελλήνων μεταναστών στη Νέα Υόρκη, μέσα από τις οποίες οι Αμερικανοί μπορούσαν να σχηματίσουν μια πιο άμεση αντίληψη για τον χαρακτήρα και την ψυχοσύνθεση των Ελλήνων.
Ακόμη πιο εμφατική ήταν η αποτίμηση της St. Louis Dispatch. Η εφημερίδα σημείωνε ότι η επίθεση εναντίον της Ελλάδας, η οποία είχε σχεδιαστεί ως μια εύκολη και χαμηλού κόστους στρατιωτική νίκη, εξελισσόταν σε αποτυχία εξαιτίας της εκπληκτικής αντίστασης του ελληνικού λαού. Η αναμέτρηση ανέτρεπε τις προσδοκίες του επιτιθέμενου και έδειχνε ότι η αριθμητική ή τεχνολογική υπεροχή δεν αρκούσε πάντοτε για να εξασφαλίσει τη νίκη.
Στο ίδιο πνεύμα, η Philadelphia Inquirer συνέδεσε τους Έλληνες του 1940 με τους ήρωες της αρχαιότητας, αναγνωρίζοντας στην αντίστασή τους τη συνέχεια μιας μακράς ιστορικής παράδοσης. Το δημοσίευμα υπογράμμιζε ότι οι Έλληνες είχαν αποδείξει πως οι δυνάμεις του Άξονα δεν ήταν ανίκητες. Σε μια περίοδο κατά την οποία η γερμανική πολεμική μηχανή και οι σύμμαχοί της προκαλούσαν φόβο και απογοήτευση σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, η ελληνική αντίσταση προσέφερε μια πολύτιμη αχτίδα ελπίδας.
Η σημασία αυτών των δημοσιευμάτων ξεπερνούσε την περιγραφή των πολεμικών γεγονότων. Οι αμερικανικές εφημερίδες επιχειρούσαν να εξηγήσουν πώς μια χώρα με περιορισμένες δυνατότητες μπορούσε να σταθεί απέναντι σε έναν ισχυρότερο αντίπαλο. Στις αναλύσεις τους, το ελληνικό παράδειγμα συνδεόταν τόσο με τις ιδιαιτερότητες του εδάφους όσο και με την ανθρώπινη αποφασιστικότητα, αναδεικνύοντας τη δύναμη της αντίστασης όταν αυτή στηρίζεται στην πίστη για την υπεράσπιση της πατρίδας.
Το ραδιόφωνο: Η φωνή της Αθήνας που έφτασε στον κόσμο
Εάν οι εφημερίδες κατέγραψαν και ερμήνευσαν τα γεγονότα, το ραδιόφωνο ήταν εκείνο που μετέφερε την είδηση σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και στις αρχές της επόμενης, αποτελούσε το κυρίαρχο ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης, συνδέοντας εκατομμύρια ανθρώπους με τις εξελίξεις στην Ευρώπη και στα υπόλοιπα μέτωπα του πολέμου.
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Αθηνών ανακοίνωσε την έναρξη των εχθροπραξιών, μεταδίδοντας σύντομο ανακοινωθέν του Γενικού Επιτελείου. Η είδηση έβαζε επισήμως την Ελλάδα στον πόλεμο και σηματοδοτούσε την έναρξη μιας δοκιμασίας που θα καθόριζε την πορεία της χώρας για τα επόμενα χρόνια.
28η Οκτωβρίου 1940: Όταν ολόκληρος ο κόσμος έμαθε τι σημαίνει «ΟΧΙ» – Τι έγραφε ο διεθνής Τύπος για το θάρρος των Ελλήνων
Το ίδιο πρωί, ο Ιωάννης Μεταξάς απευθύνθηκε στον ελληνικό λαό μέσω του ραδιοφώνου. Η φωνή του πρωθυπουργού, μέσα από το μέσο που είχε τη δυνατότητα να φτάσει σε χιλιάδες σπίτια, μετέφερε το βάρος των στιγμών και την επίγνωση ότι η χώρα εισερχόταν σε μια κρίσιμη και επικίνδυνη περίοδο.
Η είδηση δεν άργησε να περάσει τα ελληνικά σύνορα. Τηλεγραφήματα του Associated Press από την Αθήνα, τα οποία δημοσιεύτηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες στις 28 Οκτωβρίου, κατέγραφαν τις εξελίξεις και αναφέρονταν, μεταξύ άλλων, σε μεταδόσεις του CBS, καθώς και σε ανταπόκριση γερμανικού ραδιοφωνικού σταθμού. Μέσα από αυτό το δίκτυο ανταποκριτών, πρακτορείων και ραδιοφωνικών σταθμών, η είδηση της ιταλικής επίθεσης έφτασε γρήγορα σε ακροατές και αναγνώστες πολύ μακριά από τα ελληνοαλβανικά σύνορα.
Η τηλεόραση, αντίθετα, δεν είχε ακόμη καθιερωθεί ως μέσο μαζικής ενημέρωσης στην Ευρώπη ή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι τηλεοπτικές μεταδόσεις παρέμεναν περιορισμένες και πειραματικές, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις είχαν διακοπεί εξαιτίας του πολέμου. Έτσι, ήταν το ραδιόφωνο και ο έντυπος Τύπος που ανέλαβαν να μεταφέρουν τις ειδήσεις, να διαμορφώσουν την πρώτη εικόνα για την ελληνική αντίσταση και να κρατήσουν ενήμερη τη διεθνή κοινή γνώμη.
Από τον Ρούσβελτ στον Χίτλερ: Η αναγνώριση του ελληνικού θάρρους
Η απήχηση της ελληνικής αντίστασης δεν περιορίστηκε στις εφημερίδες και στις ραδιοφωνικές μεταδόσεις. Η στάση των Ελλήνων προκάλεσε σχόλια και από κορυφαίες πολιτικές προσωπικότητες της εποχής, ακόμη και από εκείνους που βρίσκονταν σε αντίπαλα στρατόπεδα.
Στις 3 Δεκεμβρίου 1940, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Φραγκλίνος Ρούσβελτ, απηύθυνε επιστολή προς τον βασιλιά Γεώργιο Β΄, στην οποία τόνιζε ότι οι ελεύθεροι λαοί εντυπωσιάζονταν από το θάρρος και την αταλάντευτη στάση του ελληνικού έθνους. Η επιστολή αποτύπωνε την εκτίμηση που είχε προκαλέσει διεθνώς η ελληνική αντίσταση, σε μια περίοδο κατά την οποία η έκβαση του πολέμου παρέμενε αβέβαιη και η επέκταση του Άξονα προκαλούσε έντονη ανησυχία.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή υπήρξε η μεταγενέστερη αναφορά του Αδόλφου Χίτλερ. Σε ομιλία του στο Ράιχσταγκ, στις 4 Μαΐου 1941, μετά τη γερμανική νίκη στην ηπειρωτική Ελλάδα, ο Γερμανός ηγέτης αναγνώρισε την ιδιαίτερη μαχητικότητα των Ελλήνων, δηλώνοντας ότι από όλους τους αντιπάλους τους μόνο οι Έλληνες πολέμησαν με τολμηρό θάρρος και απόλυτη περιφρόνηση του θανάτου.
Η δήλωση αυτή, που διατυπώθηκε αφού η γερμανική εκστρατεία είχε οδηγήσει στην κατάληψη της χώρας, δεν αναιρούσε την ήττα της Ελλάδας. Αποτελούσε, ωστόσο, μια χαρακτηριστική αναγνώριση της σκληρότητας της αντίστασης που είχαν συναντήσει οι δυνάμεις του Άξονα. Ακόμη και από την πλευρά του αντιπάλου, η ελληνική πολεμική προσπάθεια δεν μπορούσε να αγνοηθεί.
Το «ΟΧΙ» που έγινε διεθνές σύμβολο
Από την Αυστραλία έως τη Βόρεια Αμερική και από την Τουρκία έως τις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, τα δημοσιεύματα του φθινοπώρου του 1940 κατέγραψαν την εικόνα μιας μικρής χώρας που αρνήθηκε να υποχωρήσει μπροστά σε έναν ισχυρότερο εισβολέα. Οι ανταποκρίσεις για τις ελληνικές γραμμές που παρέμεναν ακλόνητες, τα άρθρα γνώμης που εξυμνούσαν την αντοχή των μαχητών και οι δηλώσεις πολιτικών ηγετών συνέθεσαν σταδιακά ένα διεθνές αφήγημα γύρω από το ελληνικό θάρρος.
Η σημασία της 28ης Οκτωβρίου δεν περιορίστηκε, επομένως, στα σύνορα της Ελλάδας. Σε μια Ευρώπη που βρισκόταν ήδη στη δίνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η ελληνική αντίσταση έδειξε ότι η προέλαση των δυνάμεων του Άξονα μπορούσε να ανακοπεί και ότι η έκβαση μιας σύγκρουσης δεν καθοριζόταν αποκλειστικά από τους αριθμούς και τα όπλα.
Για πολλούς ανθρώπους που παρακολουθούσαν τις εξελίξεις εκείνη την περίοδο, το «ΟΧΙ» έγινε κάτι περισσότερο από την άρνηση της ελληνικής κυβέρνησης να αποδεχθεί το ιταλικό τελεσίγραφο. Μετατράπηκε σε σύμβολο αντίστασης, αξιοπρέπειας και ελευθερίας. Ήταν το μήνυμα ενός λαού που, παρά τις περιορισμένες δυνάμεις του, επέλεξε να πολεμήσει αντί να υποταχθεί.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα