Αναβρασμός στα Βαλκάνια: Προς «ομοσπονδιοποίηση» κατά το βελγικό μοντέλο οδεύουν τα Σκόπια!- Ο Τσίπρας αναγνώρισε «Βόρεια Μακεδονία» μόνο και μόνο για να ανοίξει το δρόμο στη «Μεγάλη Αλβανία»

Τώρα επικαλούνται το βελγικό μοντέλο και την «ομοσπονδιοποίηση». Το σχέδιο που μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για τη Μεγάλη Αλβανία.

Αναβρασμός στα Βαλκάνια: Προς «ομοσπονδιοποίηση» κατά το βελγικό μοντέλο οδεύουν τα Σκόπια!- Ο Τσίπρας αναγνώρισε «Βόρεια Μακεδονία» μόνο και μόνο για να ανοίξει το δρόμο στη «Μεγάλη Αλβανία»

Νέα διάσταση λαμβάνει η συζήτηση για το μέλλον της Βόρεια Μακεδονία, καθώς ολοένα και περισσότεροι αναλυτές και δεξαμενές σκέψης επαναφέρουν στο προσκήνιο την ιδέα της «ομοσπονδιοποίησης» της χώρας, με αναφορές στα μοντέλα του Βελγίου και της Ελβετίας.

Η επιχειρηματολογία που αναπτύσσεται παρουσιάζει την ομοσπονδιοποίηση όχι ως διάλυση του κράτους, αλλά ως έναν τρόπο θεσμικής ανασύνταξης, ο οποίος θα μπορούσε – σύμφωνα με τους υποστηρικτές της πρότασης – να ανταποκριθεί καλύτερα στη σύνθετη πολυεθνική πραγματικότητα της χώρας.

Πίσω όμως από τη φαινομενικά «τεχνοκρατική» συζήτηση για τη συνταγματική μεταρρύθμιση βρίσκεται ένα ζήτημα με σαφείς γεωπολιτικές προεκτάσεις. Η θεσμική αναγνώριση των εθνοτικών κοινοτήτων και η περαιτέρω μεταφορά εξουσιών στις περιφέρειες θα μπορούσαν να μεταβάλουν ριζικά τις ισορροπίες στο εσωτερικό του κράτους και να δημιουργήσουν νέα δεδομένα στα βόρεια ελληνικά σύνορα.

Το σημερινό ενιαίο μοντέλο των Σκοπίων, το οποίο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη Συμφωνία-Πλαίσιο της Οχρίδας του 2001, παρουσιάζεται πλέον από τους υποστηρικτές της ομοσπονδιοποίησης ως ένα σχήμα που δεν ανταποκρίνεται επαρκώς στην πολυεθνική πραγματικότητα. Κατά την άποψή τους, το υπάρχον σύστημα παράγει επαναλαμβανόμενες κρίσεις νομιμοποίησης μεταξύ των διαφορετικών κοινοτήτων.

«Ένα προσεκτικά προσαρμοσμένο ομοσπονδιακό σύστημα», εμπνευσμένο από το Βέλγιο ή την Ελβετία, υποστηρίζουν, «δεν θα διαιρούσε το κράτος, αλλά θα το ενίσχυε θεσμοθετώντας την ισότητα, μειώνοντας την εθνοτική πόλωση και οικοδομώντας μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις υβριδικές απειλές».

Στο ίδιο πλαίσιο, το eurasiareview.com υποστηρίζει ότι, υπό τις σημερινές γεωπολιτικές συνθήκες, η ομοσπονδιοποίηση θα πρέπει να αντιμετωπιστεί ως στρατηγική επιλογή για τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα της χώρας.

Η συζήτηση που επιστρέφει

Η συζήτηση για τη συνταγματική οργάνωση των Σκοπίων δεν είναι καινούργια. Κατά διαστήματα επανέρχεται στον πολιτικό διάλογο, σχεδόν πάντοτε όμως υπό τη σκιά ενός αμετακίνητου δόγματος: ότι η διατήρηση του ενιαίου χαρακτήρα του κράτους αποτελεί από μόνη της εγγύηση σταθερότητας.

Αυτό το δόγμα έχει υποστηριχθεί επί χρόνια από την ευρωατλαντική διπλωματία. Από τη Συμφωνία-Πλαίσιο της Οχρίδας το 2001 και μετά, η βασική επιλογή ήταν η διαχείριση των κρίσεων μέσω πολιτικών συμβιβασμών και η αποφυγή μιας βαθύτερης συζήτησης για τον ίδιο τον πυρήνα της συνταγματικής αρχιτεκτονικής.

Όμως το γεωπολιτικό τοπίο της Ευρώπης έχει μεταβληθεί δραματικά.

Η ρωσική επιθετικότητα κατά της Ουκρανίας, η επιστροφή του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων, η αυξανόμενη στρατηγική αντιπαράθεση στα Βαλκάνια και η ενίσχυση των υβριδικών επιχειρήσεων έχουν δημιουργήσει ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον ασφαλείας.

Μέσα σε αυτό το νέο σκηνικό, η βιωσιμότητα ενός κράτους δεν κρίνεται μόνο από το εάν διατηρεί την εδαφική του ακεραιότητα. Κρίνεται και από το εάν οι θεσμοί του μπορούν να παράγουν νομιμότητα, πραγματική εκπροσώπηση, πολιτική συνοχή και ανθεκτικότητα απέναντι σε εξωτερικές πιέσεις.

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται ο πυρήνας της νέας συζήτησης.

Το ερώτημα δεν είναι απλώς εάν τα Σκόπια πρέπει να παραμείνουν ενιαίο κράτος. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν το σημερινό ενιαίο μοντέλο αποτελεί την καταλληλότερη συνταγματική μορφή για να εγγυηθεί τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα της χώρας.

Η πρόταση που αρχίζει να αποκτά μεγαλύτερη απήχηση είναι ένα ομοσπονδιακό μοντέλο, εμπνευσμένο από τη βελγική εμπειρία αλλά προσαρμοσμένο στις ιδιαίτερες συνθήκες της Βόρειας Μακεδονίας.

Μια τέτοια συζήτηση παρουσιάζεται από τους υποστηρικτές της όχι ως εθνοτικό σχέδιο ή ως μηχανισμός αλλαγής συνόρων, αλλά ως προσπάθεια οικοδόμησης ενός περισσότερο λειτουργικού, δημοκρατικού και ανθεκτικού κράτους.

Ωστόσο, στα Βαλκάνια ακόμη και οι πιο «τεχνοκρατικές» συνταγματικές αλλαγές δεν μπορούν να αποσυνδεθούν από τις εθνοτικές και γεωπολιτικές πραγματικότητες.

Τα Σκόπια μεταξύ επίσημου ενωτισμού και πολυεθνικής πραγματικότητας

Οι επανειλημμένες δηλώσεις της δυτικής διπλωματίας υπέρ του «ενιαίου χαρακτήρα» της Δημοκρατίας των Σκοπίων αντανακλούν μια προσέγγιση που επιδιώκει τη διατήρηση της θεσμικής σταθερότητας και την αποφυγή ανοίγματος ενός κύκλου βαθιών συνταγματικών αλλαγών στα Βαλκάνια.

Όμως η προσέγγιση αυτή γεννά ένα θεμελιώδες ερώτημα:

Μπορεί άραγε να οικοδομηθεί ένα πραγματικά λειτουργικό κράτος όταν η συνταγματική του μορφή δεν αντανακλά πλήρως την πολιτική και εθνοτική πραγματικότητα που υπάρχει στο εσωτερικό του;

“Τα Σκόπια δεν είναι ένα ομοιογενές κράτος. Είναι μια πολυεθνική κοινωνία, όπου οι Αλβανοί αποτελούν μια μεγάλη και πολιτικά οργανωμένη κοινότητα, με καθοριστικό ρόλο στη θεσμική σταθερότητα, τον ευρωατλαντικό προσανατολισμό και την οικονομική ανάπτυξη της χώρας.

Ακριβώς για αυτόν τον λόγο, το ενιαίο μοντέλο που κληρονομήθηκε από την περίοδο μετά την ανεξαρτησία έχει τεθεί συνεχώς σε δοκιμασία”, τονίζουν οι ειδικοί που ετοιμάζουν την βόμβα πάνω από τα Βόρειια ελληνικά σύνορα.

Η Συμφωνία-Πλαίσιο της Οχρίδας του 2001 δεν εξαφάνισε αυτή την αντίφαση. Την διαχειρίστηκε.

Η αποκέντρωση, η διεύρυνση της χρήσης της αλβανικής γλώσσας και οι μηχανισμοί κατανομής της εξουσίας δημιούργησαν θεσμικά εργαλεία συνύπαρξης. Δεν δημιούργησαν όμως ένα νέο συνταγματικό μοντέλο το οποίο να αποτυπώνει πλήρως τον πολυεθνικό χαρακτήρα της χώρας.

Και κάπου εδώ εμφανίζεται η έννοια της ομοσπονδιοποίησης.

Στον βαλκανικό πολιτικό λόγο, η λέξη «ομοσπονδιοποίηση» έχει συχνά αποκτήσει σχεδόν δαιμονοποιημένο χαρακτήρα. Συχνά παρουσιάζεται ως συνώνυμο της διαίρεσης, της αποσύνθεσης ή ακόμη και της αλλαγής συνόρων.

Η ευρωπαϊκή εμπειρία, ωστόσο, δείχνει ότι τα πράγματα είναι περισσότερο σύνθετα.

Το Βέλγιο και η Ελβετία, αλλά και σε διαφορετικό βαθμό η Ισπανία, καταδεικνύουν ότι η βαθιά αποκέντρωση και οι ομοσπονδιακές μορφές διακυβέρνησης μπορούν να λειτουργήσουν όχι ως μηχανισμοί διάλυσης, αλλά ως εργαλεία διατήρησης της κρατικής ενότητας μέσω της θεσμικής αναγνώρισης της διαφορετικότητας.

Στο Βέλγιο, οι γλωσσικές και πολιτισμικές διαφορές δεν επιχειρήθηκε να εξαφανιστούν στο όνομα μιας τεχνητής ομοιογένειας. Αντίθετα, ενσωματώθηκαν στο θεσμικό σύστημα.

Αναβρασμός στα Βαλκάνια: Προς «ομοσπονδιοποίηση» κατά το βελγικό μοντέλο οδεύουν τα Σκόπια!- Ο Τσίπρας αναγνώρισε «Βόρεια Μακεδονία» μόνο και μόνο για να ανοίξει το δρόμο στη «Μεγάλη Αλβανία»

Οι κοινότητες και οι περιφέρειες απέκτησαν σημαντικές αρμοδιότητες, ενώ το βελγικό κράτος παρέμεινε κυρίαρχη κρατική οντότητα.

Αυτό είναι ίσως και το μεγαλύτερο παράδοξο που συχνά παραβλέπεται στον βαλκανικό διάλογο: η κρατική ενότητα δεν διασφαλίζεται κατ’ ανάγκην με τη συγκέντρωση της εξουσίας στο κέντρο. Μπορεί να διασφαλίζεται μέσω θεσμών που απολαμβάνουν νομιμοποίηση από όλες τις κοινότητες.

Εάν τα Σκόπια φιλοδοξούν να εδραιωθούν ως ευρωπαϊκή δημοκρατία, η συζήτηση για την εξέλιξη του συνταγματικού τους μοντέλου δύσκολα μπορεί να παραμένει ταμπού.

Θα πρέπει να εξετάζεται με βάση τα ευρωπαϊκά πρότυπα, το συγκριτικό συνταγματικό δίκαιο και, πάνω απ’ όλα, τη λειτουργικότητα των θεσμών – χωρίς να καθορίζεται από τον φόβο των πολιτικών χαρακτηρισμών.

Το παράδοξο των Σκοπίων

Το παράδοξο είναι εμφανές.

Από τη μία πλευρά, οι ευρωατλαντικοί εταίροι αναγνωρίζουν στην πράξη ότι η αλβανική κοινότητα αποτελεί παράγοντα διαμόρφωσης και λειτουργίας του κράτους. Χωρίς τη συμμετοχή των Αλβανών, η εφαρμογή της Συμφωνίας της Οχρίδας, η ένταξη στο ΝΑΤΟ και η διατήρηση του δυτικού προσανατολισμού της χώρας θα ήταν εξαιρετικά δυσχερείς.

Από την άλλη πλευρά, οι ίδιοι εταίροι συνεχίζουν να υπερασπίζονται μια συνταγματική αντίληψη που αντιμετωπίζει το κράτος σαν να επρόκειτο για μια πολιτικά και κοινωνικά ομοιογενή οντότητα.

Αυτός ο δυϊσμός δημιουργεί μια μόνιμη αντίφαση.

Στην πράξη, η πολιτική εξουσία κατανέμεται σε μεγάλο βαθμό κατά μήκος εθνοτικών γραμμών, ενώ σε επίπεδο συνταγματικού λόγου εξακολουθεί να κυριαρχεί η εικόνα μιας ενιαίας και ομοιογενούς δημοκρατίας.

Έτσι δημιουργείται ένα επικίνδυνο χάσμα ανάμεσα στην πραγματικότητα και στη θεσμική της αποτύπωση.

Και αυτό ακριβώς το χάσμα αποτελεί, σύμφωνα με τους υποστηρικτές της ομοσπονδιακής λύσης, μία από τις βασικές πηγές των επαναλαμβανόμενων πολιτικών κρίσεων.

Η ομοσπονδιοποίηση ως γεωπολιτικό συμφέρον του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Ένα από τα σημαντικότερα παράδοξα της δυτικής πολιτικής στα Βαλκάνια είναι ότι εξακολουθεί να υπερασπίζεται συνταγματικές μορφές που διαμορφώθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990, την ώρα που η ίδια η στρατηγική αρχιτεκτονική της Ευρώπης έχει αλλάξει ριζικά.

Η ρωσική επιθετικότητα κατά της Ουκρανίας επανέφερε τη γεωπολιτική στο κέντρο της ευρωπαϊκής πολιτικής.

Η ασφάλεια δεν αφορά πλέον μόνο την προστασία των συνόρων και τη στρατιωτική αποτροπή. Αφορά εξίσου την ικανότητα των κρατών να δημιουργούν θεσμούς ανθεκτικούς στην εξωτερική παρέμβαση, στην εσωτερική πόλωση, στην πολιτική χειραγώγηση και στις υβριδικές απειλές.

Υπό αυτό το πρίσμα, το ερώτημα αλλάζει.

Δεν είναι πλέον απλώς αν η Βόρεια Μακεδονία είναι ενιαίο κράτος.

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι εάν το σημερινό συνταγματικό μοντέλο μπορεί να παράγει ένα κράτος αρκετά ισχυρό και ανθεκτικό ώστε να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του 21ου αιώνα.

Και η απάντηση κάθε άλλο παρά αυτονόητη είναι.

Η ομοσπονδιοποίηση ως προϋπόθεση για τη γεωπολιτική επιβίωση των Σκοπίων

Τα λόγια που απηύθυνε ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ στις μεσαίες δυνάμεις στο Νταβός τον Ιανουάριο συνοψίζουν συνοπτικά τη λογική της νέας διεθνούς τάξης: «Όποιος δεν βρίσκεται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων κινδυνεύει να καταλήξει στο μενού του δείπνου».

Η φράση αυτή δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη διπλωματικό αφορισμό.

Εμπεριέχει μια ευρύτερη προειδοποίηση προς τα κράτη που παραμένουν εγκλωβισμένα σε εσωτερικές κρίσεις, θεσμικές αδυναμίες και αδυναμία διαμόρφωσης μιας βιώσιμης πολιτικής αρχιτεκτονικής.

Ακριβώς μέσα σε αυτό το γεωπολιτικό πλαίσιο πρέπει να εξεταστεί και το μέλλον των Σκοπίων.

Τα Βαλκάνια εισέρχονται σε μια νέα περίοδο έντονου ανταγωνισμού. Μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις επιχειρούν να διευρύνουν τις ζώνες επιρροής τους, ενώ τα κράτη της περιοχής βρίσκονται εκ νέου αντιμέτωπα με πιέσεις που έρχονται τόσο από το εξωτερικό όσο και από το εσωτερικό.

Ένα κράτος με εύθραυστους θεσμούς, ανεπίλυτες διεθνικές εντάσεις και υψηλή στρατηγική εξάρτηση από εξωτερικά κέντρα λήψης αποφάσεων δεν μπορεί εύκολα να λειτουργήσει ως αυτόνομος παίκτης.

Κινδυνεύει να μετατραπεί από υποκείμενο σε αντικείμενο των γεωπολιτικών εξελίξεων.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία της σημερινής συζήτησης.

Πριν καταλήξει στο «μενού» των γεωπολιτικών διαπραγματεύσεων, η Βόρεια Μακεδονία καλείται να ολοκληρώσει τη διαδικασία οικοδόμησης μιας πραγματικά λειτουργικής συνταγματικής τάξης.

Μιας τάξης που δεν θα στηρίζεται αποκλειστικά στις παλιές και πλέον «καταναλωμένες» φόρμουλες της Συμφωνίας της Οχρίδας, αλλά θα αναζητά νέες ισορροπίες μεταξύ δημοκρατικής εκπροσώπησης, θεσμικής ισότητας, αυτοδιοίκησης και κρατικής συνοχής.

Στο επίκεντρο μιας τέτοιας συζήτησης τίθεται η αρχή της δημοκρατικής αυτοδιάθεσης των συστατικών κοινοτήτων, αλλά και η ανάγκη για σταθερές σχέσεις καλής γειτονίας – τόσο με τη Βουλγαρία όσο και με την Αλβανία και το Κοσσυφοπέδιο.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο τι μορφή θα έχει το κράτος των Σκοπίων.

Είναι ποιο κράτος θα είναι σε θέση να επιβιώσει μέσα στο νέο, πολύ πιο σκληρό γεωπολιτικό περιβάλλον των Βαλκανίων.

Και η συζήτηση για την «ομοσπονδιοποίηση» δείχνει ότι το ζήτημα αυτό δεν βρίσκεται πλέον στο περιθώριο. Αντίθετα, αρχίζει να αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη πολιτική και γεωστρατηγική βαρύτητα – με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει για τις ισορροπίες στην ευρύτερη περιοχή και, κατ’ επέκταση, για τα βόρεια ελληνικά σύνορα.