Ελληνοτουρκικά: Τα 4 σενάρια της σύγκρουσης-Πώς o Ερντογάν θα συνεχίσει να «τραβάει το σχοινί» και να δημιουργεί τεχνητές εντάσεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο

Στο ελληνικό Πεντάγωνο εξετάζουν τα πιθανά πεδία στα οποία η Άγκυρα θα μπορούσε να επιχειρήσει να μετατρέψει τις περιβαλλοντικές της αιτιάσεις σε εργαλείο αμφισβήτησης και έντασης, με τις αντι-NAVTEX, τις καταγγελίες σε διεθνείς οργανισμούς και, κυρίως, την παρουσία τουρκικών μέσων στο πεδίο να αποτελούν ορισμένα από τα βασικά ενδεχόμενα.

Ελληνοτουρκικά: Τα 4 σενάρια της σύγκρουσης-Πώς o Ερντογάν θα συνεχίσει να «τραβάει το σχοινί» και να δημιουργεί τεχνητές εντάσεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο

Η διπλωματία των «πράσινων» προσχημάτων έχει πλέον ενταχθεί για τα καλά στο οπλοστάσιο της τουρκικής αναθεωρητικής στρατηγικής. Μετά τις έντονες αντιδράσεις της Άγκυρας στις ανακοινώσεις της Αθήνας για τη δημιουργία ελληνικών θαλάσσιων πάρκων, η τουρκική ηγεσία επιχειρεί να περάσει στην αντεπίθεση, προχωρώντας σε δικές της μονομερείς ανακηρύξεις προστατευόμενων θαλάσσιων ζωνών.

Σε επίπεδο διεθνούς δικαίου, τέτοιες μονομερείς κινήσεις δεν δημιουργούν έννομα αποτελέσματα όταν επιχειρούν να παράγουν δικαιώματα σε περιοχές όπου δεν υφίσταται σχετική δικαιοδοσία. Στο επιχειρησιακό πεδίο, όμως, η εικόνα είναι διαφορετική. Η Άγκυρα επιχειρεί να δημιουργήσει ένα νέο πλαίσιο αμφισβήτησης, χρησιμοποιώντας την προστασία του περιβάλλοντος ως «όχημα» για να εισαγάγει σταδιακά νέες τουρκικές αξιώσεις και να διαμορφώσει τετελεσμένα «από την πίσω πόρτα».

Η ανακήρυξη θαλάσσιων πάρκων από την Τουρκία σε κρίσιμες περιοχές του Αιγαίου και της ανατολικής Μεσογείου, ως εκ τούτου, δεν αντιμετωπίζεται στην Αθήνα ως μια απλή κίνηση οικολογικού χαρακτήρα. Στον σχεδιασμό της Άγκυρας, σύμφωνα με την ελληνική εκτίμηση, το περιβαλλοντικό αφήγημα μπορεί να λειτουργήσει ως ένας υβριδικός «Δούρειος Ίππος», μέσω του οποίου θα επιχειρηθεί η αμφισβήτηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων, η δημιουργία περιορισμών γύρω από στρατηγικής σημασίας νησιωτικά συμπλέγματα και η σταδιακή παρεμπόδιση της επιχειρησιακής δράσης του Πολεμικού Ναυτικού.

Τα δεδομένα που συνθέτουν το σκηνικό είναι γνωστά. Η Τουρκία διατηρεί ενεργό την απειλή πολέμου (casus belli) σε περίπτωση που η Ελλάδα ασκήσει το αναφαίρετο δικαίωμά της να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια. Την ίδια στιγμή, το ανυπόστατο θεώρημα της «Γαλάζιας Πατρίδας» έχει πλέον ενσωματωθεί στον πυρήνα της επίσημης τουρκικής πολιτικής.

Η θεωρία αυτή δεν περιορίζεται στις αίθουσες των τουρκικών επιτελείων. Διδάσκεται στα σχολεία, αναπαράγεται καθημερινά από τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης και διαμορφώνει μια νέα γενιά πολιτών που γαλουχείται με την αντίληψη ότι μεγάλο μέρος του Αιγαίου και της ανατολικής Μεσογείου αποτελεί χώρο τουρκικών διεκδικήσεων. Πρόκειται για τη συνέχεια μιας πολιτικής που εδώ και δεκαετίες αμφισβητεί εμπράκτως την ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο, επιχειρεί το «γκριζάρισμα» νησιών και διευρύνει σταδιακά το εύρος των τουρκικών απαιτήσεων. Η Άγκυρα όχι μόνο δεν δείχνει διάθεση συμβιβασμού, αλλά κάθε φορά επιχειρεί να μετακινήσει λίγο περισσότερο τα όρια της αμφισβήτησης.

Κάπως έτσι, στο ελληνικό Πεντάγωνο εκτιμάται ότι το επόμενο στάδιο της κλιμάκωσης θα μπορούσε να είναι η δημιουργία τεχνητών εντάσεων στο Αιγαίο. Η εκτίμηση αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι τα τουρκικά «θαλάσσια πάρκα» δεν φαίνεται να αποτελούν μια συγκυριακή κίνηση, αλλά ένα ακόμη εργαλείο που η Άγκυρα επιδιώκει να προσθέσει στη φαρέτρα της, δίπλα στο casus belli και στη «Γαλάζια Πατρίδα».

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι πλέον μόνο εάν θα επιχειρηθεί μια νέα πρόκληση, αλλά πότε και κυρίως με ποιον τρόπο θα μπορούσε να εκδηλωθεί. Αποκωδικοποιώντας τις τελευταίες τουρκικές κινήσεις, οι επιτελείς έχουν καταλήξει σε τέσσερα βασικά σενάρια τεχνητής έντασης, τα οποία, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, θα μπορούσαν να εξελιχθούν ακόμη και σε θερμό επεισόδιο.

1. Παιχνίδια με τις NAVTEX των ασκήσεων

Το πρώτο και ίσως πιο άμεσο σενάριο αφορά τις στρατιωτικές δραστηριότητες των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Η Τουρκία θα μπορούσε να αξιοποιήσει το πρόσχημα των «προστατευόμενων θαλάσσιων ζωνών», προκειμένου να αμφισβητήσει το δικαίωμα της Αθήνας να δεσμεύει θαλάσσιες περιοχές για τη διεξαγωγή ασκήσεων μέσω NAVTEX.

Στο μικροσκόπιο μπαίνουν κυρίως οι μεγάλες διακλαδικές ασκήσεις με πραγματικά πυρά, καθώς και δραστηριότητες που σχετίζονται με ανθυποβρυχιακό πόλεμο. Εφόσον τέτοιες ασκήσεις πραγματοποιούνται σε περιοχές που η Άγκυρα θα έχει εντάξει στις δικές της «προστατευόμενες ζώνες», όπως η θαλάσσια περιοχή μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, το ενδεχόμενο έκδοσης τουρκικών αντι-NAVTEX θεωρείται ιδιαίτερα πιθανό.

Το περιεχόμενο των τουρκικών ανακοινώσεων θα μπορούσε να κινηθεί στη γνωστή λογική της «περιβαλλοντικής προστασίας», με την Άγκυρα να υποστηρίζει ότι η ελληνική στρατιωτική δραστηριότητα «ρυπαίνει» ή «καταστρέφει» το οικοσύστημα του τουρκικού θαλάσσιου πάρκου.

Το πιο επικίνδυνο, ωστόσο, δεν θα ήταν η έκδοση μιας ακόμη αντι-NAVTEX, αλλά η προσπάθεια μεταφοράς της αμφισβήτησης από το χαρτί στο πεδίο. Εάν ελληνικά πολεμικά πλοία ή συμμαχικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ συνέχιζαν κανονικά την άσκηση, η Τουρκία θα μπορούσε να επιχειρήσει να εμφανίσει την παρουσία δικών της πλοίων ως «περιβαλλοντική παρέμβαση», στέλνοντας σκάφη της ακτοφυλακής ή μονάδες του τουρκικού Πολεμικού Ναυτικού για να «παρεμποδίσουν την περιβαλλοντική ρύπανση».

Μια τέτοια εξέλιξη θα δημιουργούσε ένα σκηνικό εξαιρετικά επικίνδυνο, καθώς η περιβαλλοντική προστασία θα λειτουργούσε απλώς ως το πρόσχημα, ενώ στην πραγματικότητα θα επρόκειτο για ευθεία επιχειρησιακή αμφισβήτηση της ελληνικής παρουσίας.

2. «Πόλεμος» δικαιοδοσίας στην Έρευνα και Διάσωση

Το δεύτερο σενάριο συνδέεται άμεσα με μία από τις διαχρονικές τουρκικές επιδιώξεις: την αμφισβήτηση της ελληνικής δικαιοδοσίας στην Έρευνα και Διάσωση και την προσπάθεια δημιουργίας ενός επιχειρησιακού διαχωρισμού του Αιγαίου.

Με την ανακήρυξη μιας θαλάσσιας προστατευόμενης ζώνης, η Άγκυρα θα μπορούσε να επιχειρήσει να συνδέσει την περιβαλλοντική αρμοδιότητα με την επιχειρησιακή δικαιοδοσία, υποστηρίζοντας ότι διαθέτει και τον αποκλειστικό συντονισμό των επιχειρήσεων SAR στην περιοχή.

Το σενάριο αποκτά ιδιαίτερα επικίνδυνες διαστάσεις σε περίπτωση πραγματικού περιστατικού. Ένα ναυτικό ατύχημα, ένα σκάφος που κινδυνεύει ή ακόμη και η πτώση μαχητικού αεροσκάφους στην περιοχή μεταξύ Λήμνου – Σαμοθράκης ή κοντά στο Καστελλόριζο θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για τουρκική παρέμβαση.

Η Άγκυρα θα μπορούσε να επιχειρήσει να αναλάβει τον συντονισμό των επιχειρήσεων, αμφισβητώντας ευθέως την αρμοδιότητα του Ελληνικού Κέντρου Συντονισμού Έρευνας και Διάσωσης (ΕΚΣΕΔ) του Λιμενικού Σώματος.

Σε μια τέτοια περίπτωση, το επιχειρησιακό σκηνικό θα μπορούσε να γίνει ασφυκτικό. Τουρκικά ελικόπτερα και πλοία θα επιχειρούσαν να κινηθούν στην ίδια περιοχή με τα ελληνικά μέσα, με τις δύο πλευρές να διεκδικούν στην πράξη τον έλεγχο της επιχείρησης. Ένα περιστατικό που θα ξεκινούσε ως επιχείρηση διάσωσης θα μπορούσε έτσι να μετατραπεί μέσα σε λίγα λεπτά σε επικίνδυνη εμπλοκή στον αέρα και στη θάλασσα, με το ενδεχόμενο θερμού επεισοδίου να είναι πλέον ορατό.

3. Μπλόκο στις θαλάσσιες υποδομές

Το τρίτο σενάριο αφορά έναν ακόμη πιο κρίσιμο τομέα: τις θαλάσσιες υποδομές και τα συστήματα επιτήρησης που συνδέονται με την ελληνική αποτρεπτική ικανότητα.

Στο πλαίσιο της αναβάθμισης των επιχειρησιακών δυνατοτήτων των Ενόπλων Δυνάμεων, το Πολεμικό Ναυτικό και οι αρμόδιες υπηρεσίες προχωρούν σε έργα που περιλαμβάνουν υποβρύχιους αισθητήρες, συστήματα επιτήρησης και υποθαλάσσιες υποδομές επικοινωνιών, με στόχο την καλύτερη εικόνα του θαλάσσιου πεδίου και τον έγκαιρο εντοπισμό απειλών, μεταξύ άλλων και υποβρυχίων.

Εδώ ακριβώς θα μπορούσε να επιχειρήσει να παρέμβει η Άγκυρα, χρησιμοποιώντας τα θαλάσσια πάρκα ως πολιτικό και νομικό εργαλείο παρεμπόδισης.

Εάν η Ελλάδα επιχειρήσει να εγκαταστήσει, να επισκευάσει ή να συντηρήσει στρατιωτικές υποδομές στον βυθό, είτε στην περιοχή του Καστελλόριζου είτε στο βόρειο Αιγαίο, η Τουρκία θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι οι εργασίες «καταστρέφουν τον βυθό» ή διαταράσσουν την οικολογική ισορροπία της προστατευόμενης ζώνης.

Ελληνοτουρκικά: Τα 4 σενάρια της σύγκρουσης-Πώς o Ερντογάν θα συνεχίσει να «τραβάει το σχοινί» και να δημιουργεί τεχνητές εντάσεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο

Μέσω αυτής της τακτικής, η Άγκυρα θα μπορούσε να επιχειρήσει να περιορίσει την ανάπτυξη κρίσιμων ελληνικών συστημάτων επιτήρησης, δημιουργώντας παράλληλα προσκόμματα σε ενεργειακά έργα στρατηγικής σημασίας, όπως η πόντιση ηλεκτρικών καλωδίων διασύνδεσης. Έτσι, μια περιβαλλοντική ένσταση θα μπορούσε να μετατραπεί σε πραγματικό ναυτικό «φρένο» σε έργα που έχουν ευρύτερη γεωπολιτική σημασία.

Το ίδιο μοντέλο θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε έργα αμιγώς πολιτικού χαρακτήρα. Η πρόσφατη εμπειρία από τις εντάσεις που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια εργασιών πόντισης τηλεπικοινωνιακών καλωδίων δείχνει ότι το υποθαλάσσιο πεδίο μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε νέο χώρο αντιπαράθεσης.

Εάν η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει ένταση στις Κυκλάδες ακόμη και για την πόντιση ενός καλωδίου τηλεπικοινωνιών, είναι εύλογο το ερώτημα τι θα μπορούσε να επιχειρήσει σε περίπτωση ενός έργου πολύ μεγαλύτερης στρατηγικής σημασίας, όπως η εγκατάσταση ηλεκτρικού καλωδίου διασύνδεσης του Καστελλόριζου με τη Ρόδο.

4. Διπλωματικός και πληροφοριακός πόλεμος

Το τέταρτο σενάριο δεν εκτυλίσσεται στη θάλασσα, αλλά στα διεθνή φόρα. Εκεί η Άγκυρα θα μπορούσε να επιχειρήσει μια πλήρη αντιστροφή της πραγματικότητας, μεταφέροντας τη γεωπολιτική αντιπαράθεση από το πεδίο των κυριαρχικών δικαιωμάτων στο πεδίο της προστασίας του περιβάλλοντος.

Ο ΟΗΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, το UNEP και η UNESCO θα μπορούσαν να αποτελέσουν βασικούς αποδέκτες του τουρκικού αφηγήματος. Στόχος θα ήταν να παρουσιαστεί η Ελλάδα ως χώρα που «στρατιωτικοποιεί» και «ρυπαίνει» προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές.

Οι ελληνικές ναυτικές ασκήσεις θα μπορούσαν να καταγγέλλονται ως «οικολογικό έγκλημα», ενώ η Άγκυρα θα επιχειρούσε να εμφανιστεί ως υπέρμαχος της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Πίσω από αυτή την εικόνα, όμως, θα επιδιώκεται η άσκηση πολιτικής και διπλωματικής πίεσης στην Αθήνα, με αιτήματα για περιορισμό της στρατιωτικής δραστηριότητας και της παρουσίας του Πολεμικού Ναυτικού στις συγκεκριμένες περιοχές.

Πρόκειται για μια κλασική τακτική πληροφοριακού πολέμου: ο διεκδικητής επιχειρεί να εμφανιστεί ως θεματοφύλακας ενός οικουμενικά αποδεκτού αγαθού, ώστε η πραγματική γεωπολιτική διαφορά να περάσει σε δεύτερο πλάνο. Το περιβαλλοντικό αφήγημα μετατρέπεται έτσι σε εργαλείο πολιτικής πίεσης και η οικολογία σε «όχημα» για την προβολή κυριαρχικών αξιώσεων.

«Γκριζάρισμα» μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης

Για να γίνει αντιληπτό το βάθος του τουρκικού σχεδιασμού, αρκεί μια προσεκτική ματιά στον χάρτη του βόρειου Αιγαίου. Η ανακήρυξη θαλάσσιας προστατευόμενης ζώνης στην περιοχή ανάμεσα στη Λήμνο και τη Σαμοθράκη δεν θεωρείται τυχαία από την ελληνική πλευρά.

Πρόκειται για ένα σημείο με ιδιαίτερη επιχειρησιακή βαρύτητα. Αποτελεί τη φυσική θαλάσσια έξοδο των Στενών των Δαρδανελίων προς το Αιγαίο, ενώ ταυτόχρονα βρίσκεται πάνω σε έναν κρίσιμο θαλάσσιο διάδρομο για τη ναυσιπλοΐα και την κίνηση δυνάμεων του ΝΑΤΟ και του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού.

Η Άγκυρα, σύμφωνα με την ελληνική εκτίμηση, επιχειρεί μέσω της συγκεκριμένης κίνησης να εισαγάγει μια ζώνη τουρκικής «δικαιοδοσίας» στην καρδιά του βορειοανατολικού Αιγαίου, αμφισβητώντας στην πράξη τη συνέχεια των ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων.

Το περιβαλλοντικό πρόσχημα λειτουργεί έτσι ως «σφήνα» ανάμεσα στα δύο ελληνικά νησιά. Παράλληλα, δημιουργείται η δυνατότητα περιορισμού της κίνησης ελληνικών υποβρυχίων και μονάδων επιφανείας που παρακολουθούν την έξοδο του τουρκικού στόλου από τα Στενά.

Ο απώτερος στόχος, όπως εκτιμάται στην Αθήνα, είναι η σταδιακή δημιουργία μιας κατάστασης «συγκυριαρχίας» στην πράξη, σε διεθνή ύδατα όπου η ελληνική παρουσία και τα ελληνικά θαλάσσια δικαιώματα είναι δεδομένα. Με άλλα λόγια, η Άγκυρα επιχειρεί να αλλάξει την πραγματικότητα όχι μέσα από μια επίσημη νομική διαδικασία, αλλά μέσα από τη συστηματική δημιουργία τετελεσμένων στο πεδίο.

Η περικύκλωση του Καστελλόριζου

Ακόμη πιο αποκαλυπτική των τουρκικών προθέσεων θεωρείται η στοχοποίηση του συμπλέγματος της Μεγίστης. Η οριοθέτηση θαλάσσιας προστατευόμενης ζώνης στην περιοχή του Καστελλόριζου συνδέεται ευθέως με τη λογική της «Γαλάζιας Πατρίδας» και με τη διαχρονική τουρκική προσπάθεια να περιορίσει τη θαλάσσια επήρεια των ελληνικών νησιών.

Η Άγκυρα επιχειρεί να μεταφέρει στο πεδίο την ανιστόρητη και νομικά ανυπόστατη αντίληψη ότι τα ελληνικά νησιά, ακόμη και κατοικημένα συμπλέγματα με πλήρη δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες, δεν μπορούν να διαθέτουν υφαλοκρηπίδα ή ΑΟΖ πέραν των χωρικών τους υδάτων.

Με την ανακήρυξη της συγκεκριμένης ζώνης, η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει έναν ασφυκτικό θαλάσσιο κλοιό γύρω από το Καστελλόριζο, επιδιώκοντας να το αποκόψει γεωγραφικά και λειτουργικά από τη Ρόδο και, κατ’ επέκταση, από τον κορμό της νησιωτικής Ελλάδας.

Το «θαλάσσιο τείχος» που επιχειρεί να δημιουργήσει η Άγκυρα αγνοεί την επήρεια του συμπλέγματος και αποσκοπεί, σύμφωνα με την ελληνική ανάγνωση, στον εγκλωβισμό της ελληνικής δραστηριότητας σε μια στενή ζώνη γύρω από το νησί.

Η στόχευση είναι ευρύτερη: η προσπάθεια περιορισμού της ελληνικής υφαλοκρηπίδας στην ανατολική Μεσόγειο και, σε δεύτερο επίπεδο, η παρεμπόδιση της δυνατότητας μελλοντικής οριοθέτησης ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου.

Η απάντηση της Αθήνας

Οι τελευταίες κινήσεις της Τουρκίας, πάντως, δεν αιφνιδίασαν το ελληνικό Πεντάγωνο. Η τακτική του λεγόμενου «πράσινου» αναθεωρητισμού είχε ήδη εξεταστεί από το υπουργείο Εθνικής Άμυνας και το ΓΕΕΘΑ, μαζί με τα πιθανά επιχειρησιακά και διπλωματικά σενάρια που θα μπορούσαν να ακολουθήσουν.

Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας, Νίκος Δένδιας, στις δημόσιες τοποθετήσεις του –και ιδιαίτερα τους τελευταίους μήνες– είχε φροντίσει να αναδεικνύει συστηματικά τις τουρκικές αιτιάσεις, αλλά και την επιμονή της Άγκυρας σε μια πολιτική που συνδυάζει τον επεκτατισμό με τις απειλές.

Αφήνοντας σαφείς αιχμές για την τακτική της Τουρκίας και για τις κινήσεις που, κατά την ελληνική πλευρά, υπονομεύουν το κλίμα της υφιστάμενης ύφεσης, ο Ν. Δένδιας, σε ομιλία του στις 7 Φεβρουαρίου 2025 στην Κοζάνη, είχε τονίσει χαρακτηριστικά:

«Χρήσιμα τα «ήρεμα νερά», αλλά δεν μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι με τη στάση της Τουρκίας. Δεν μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι με επεισόδια όπως αυτό που έγινε στην Κάσο, πρόσφατα με την παρενόχληση του ερευνητικού σκάφους βόρεια της Κρήτης, αλλά και από τη στάση της Τουρκίας στο θέμα των περιβαλλοντικών πάρκων στο Αιγαίο».

Το μήνυμα της Αθήνας είναι σαφές και απευθύνεται προς κάθε κατεύθυνση: οι μονομερείς τουρκικές ανακηρύξεις σε διεθνείς θαλάσσιες περιοχές δεν αναγνωρίζονται και δεν πρόκειται να επηρεάσουν την άσκηση των ελληνικών δικαιωμάτων ούτε τον επιχειρησιακό σχεδιασμό των Ενόπλων Δυνάμεων.

Στο πλαίσιο αυτό, ο προγραμματισμός των στρατιωτικών δραστηριοτήτων συνεχίζεται κανονικά. Το ΓΕΕΘΑ, ο Στρατός, το Αρχηγείο Στόλου και η Πολεμική Αεροπορία εξακολουθούν, βάσει του ετήσιου επιχειρησιακού σχεδιασμού, να πραγματοποιούν τις προγραμματισμένες διακλαδικές ασκήσεις, τις βολές και τα ναυτικά γυμνάσια σε όλο το εύρος του Αιγαίου και της ανατολικής Μεσογείου.

Και αυτό που επισημαίνουν στρατιωτικοί κύκλοι είναι ότι «καμία οικολογική αφορμή ή τουρκική αμφισβήτηση δεν πρόκειται να περιορίσει την παρουσία και την ετοιμότητα της ελληνικής αποτρεπτικής ισχύος στο πεδίο».

Για την Αθήνα, το μεγάλο στοίχημα είναι να μην επιτραπεί στην περιβαλλοντική ρητορική να μετατραπεί σε επιχειρησιακό εργαλείο της τουρκικής αναθεωρητικής πολιτικής. Γιατί όσο η Άγκυρα επιχειρεί να μεταφέρει τη διαφορά από το Αιγαίο στο «πράσινο» πεδίο, το ελληνικό Πεντάγωνο γνωρίζει ότι το πραγματικό διακύβευμα παραμένει βαθιά γεωπολιτικό: ποιος καθορίζει τους κανόνες και ποιος επιχειρεί να τους αλλάξει στην πράξη, δημιουργώντας τετελεσμένα εκεί όπου μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν.