Τα περίφημα «σπιτάκια ανακύκλωσης», που παρουσιάστηκαν ως ένα από τα μεγάλα βήματα προς την κυκλική οικονομία, εξελίσσονται πλέον σε μία από τις πιο αμφιλεγόμενες υποθέσεις διαχείρισης δημόσιου χρήματος των τελευταίων ετών.

Έρχεται το νέο μεγάλο σκάνδαλο μετά τον ΟΠΕΚΕΠΕ: Τα «σπιτάκια της ανακύκλωσης» στο στόχαστρο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας-Πώς η οικογένεια Μούργου…έπεισε την Κυβέρνηση να πληρώσει 350.000 ευρώ για κάθε σπιτάκι ανακύκλωσης και μετά να κλείσει την εταιρεία με συνοπτικές διαδικασίες;

Στο επίκεντρο βρίσκεται η εταιρεία ΤΕΧΑΝ και οι συμβάσεις εκατομμυρίων ευρώ για την προμήθεια των λεγόμενων «γωνιών ανακύκλωσης», με βασικό ερώτημα που παραμένει αναπάντητο: πώς κατασκευές με κόστος πολλαπλάσιο αντίστοιχων λύσεων στην αγορά κατέληξαν να πληρώνονται από δημόσιους και ευρωπαϊκούς πόρους σε τιμές που προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις;

Η υπόθεση πήρε νέες διαστάσεις όταν, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία προχώρησε σε ελέγχους στις εγκαταστάσεις της εταιρείας και ακολούθησε η ανακοίνωση διακοπής της υποστήριξης των συστημάτων αυτών.

Έτσι, μια επένδυση που παρουσιάστηκε ως εμβληματικό έργο πράσινης μετάβασης βρέθηκε αντιμέτωπη με σοβαρά ερωτήματα για το κόστος, τη διαδικασία ανάθεσης και τη βιωσιμότητά της.

Η σύμβαση των 18,3 εκατομμυρίων ευρώ στον Δήμο Αθηναίων

Η υπόθεση απέκτησε ιδιαίτερη δημοσιότητα μετά τη σύμβαση που υπέγραψε ο Δήμος Αθηναίων, επί δημαρχίας Κώστα Μπακογιάννη, με την εταιρεία ΤΕΧΑΝ για την εγκατάσταση 50 «γωνιών ανακύκλωσης».

Η συμφωνία, ύψους περίπου 18,3 εκατομμυρίων ευρώ, αφορούσε μεταλλικές κατασκευές που τοποθετήθηκαν σε διάφορα σημεία της πόλης και προορίζονταν για την ανταποδοτική ανακύκλωση υλικών.

Το κόστος ανά μονάδα έφτασε περίπου τα: 365.180 ευρώ για κάθε σπιτάκι.

Ένα ποσό που αποτέλεσε αντικείμενο έντονης κριτικής, καθώς αντίστοιχες εγκαταστάσεις σε άλλες ευρωπαϊκές αγορές εμφανίζονται να κοστίζουν σημαντικά λιγότερο.

Οι επικριτές της διαδικασίας υποστήριξαν ότι υπήρξε μεγάλη απόκλιση ανάμεσα στην πραγματική αξία των κατασκευών και στο ποσό που τελικά καταβλήθηκε, ζητώντας πλήρη έλεγχο της κοστολόγησης και των διαδικασιών ανάθεσης.

Από την «πράσινη καινοτομία» στην εγκατάλειψη

Η πορεία των «σπιτιών ανακύκλωσης» πήρε διαφορετική τροπή όταν η εταιρεία που τα υποστήριζε ανακοίνωσε ότι σταματά τη λειτουργία και την τεχνική τους υποστήριξη.

Σύμφωνα με τις σχετικές ανακοινώσεις προς τους δήμους, η εταιρεία σταμάτησε τη συλλογή υλικών, τη λειτουργία των ανταποδοτικών μηχανισμών και άλλες υπηρεσίες που συνδέονταν με τα συστήματα αυτά.

Τα μεταλλικά σημεία ανακύκλωσης, για τα οποία είχαν διατεθεί δεκάδες εκατομμύρια ευρώ, βρέθηκαν έτσι αντιμέτωπα με το ενδεχόμενο να παραμείνουν ανενεργά ή να χρειαστούν νέα διαχείριση από τους ίδιους τους δήμους.

Το ερώτημα που τέθηκε από πολλούς ήταν εύλογο:

Πώς μια τόσο μεγάλη επένδυση στην κυκλική οικονομία μπορεί να καταλήγει σε αβεβαιότητα λίγα χρόνια μετά την εγκατάστασή της;

Η ΤΕΧΑΝ και η συνεργασία με την Envipco

Η εταιρεία ΤΕΧΑΝ, η οποία βρέθηκε στο επίκεντρο της υπόθεσης, δραστηριοποιείται στον χώρο της ανταποδοτικής ανακύκλωσης και έχει αναπτύξει συνεργασία με την αμερικανική εταιρεία Envipco, κατασκευάζοντας στην Ελλάδα μηχανήματα συλλογής ανακυκλώσιμων υλικών.

Η παραγωγική της δραστηριότητα συνδέθηκε με εγκαταστάσεις στην Παλλήνη και στον Ασπρόπυργο, ενώ η συνεργασία αυτή αποτέλεσε μέρος του επιχειρηματικού μοντέλου που παρουσιάστηκε για την ανάπτυξη των συστημάτων ανακύκλωσης.

Ωστόσο, επικριτές της διαδικασίας υποστήριξαν ότι η συγκεκριμένη σύνδεση χρησιμοποιήθηκε για να ενισχυθεί η τεκμηρίωση του κόστους των εγκαταστάσεων, καθώς συγκρίσεις τιμών μεταξύ εταιρειών που συνδέονταν επιχειρηματικά φέρεται να δημιούργησαν εικόνα «κανονικοποίησης» των υψηλών ποσών.

Οι ίδιοι επικαλούνται ότι αντίστοιχες λύσεις στην ευρωπαϊκή αγορά εμφανίζονται με πολύ χαμηλότερο κόστος, ακόμη και δεκαπλάσια διαφορά σε σχέση με τις ελληνικές συμβάσεις.

Ο διαγωνισμός του Δήμου Αθηναίων και οι καταγγελίες για «φωτογραφική» διαδικασία

Η υπόθεση των «σπιτιών ανακύκλωσης» βρέθηκε στο επίκεντρο της κριτικής κυρίως μετά τον διαγωνισμό του Δήμου Αθηναίων, ο οποίος αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα έργα αυτού του τύπου.

Τον Αύγουστο του 2022 ο Δήμος Αθηναίων προκήρυξε διαγωνισμό με προϋπολογισμό περίπου 14,7 εκατομμυρίων ευρώ πλέον ΦΠΑ, για την προμήθεια των λεγόμενων «γωνιών ανακύκλωσης».

Στη διαδικασία κατατέθηκε μία και μοναδική προσφορά: αυτή της εταιρείας ΤΕΧΑΝ.

Η συμφωνία-πλαίσιο υπεγράφη τον Φεβρουάριο του 2023 και ο τελικός προϋπολογισμός διαμορφώθηκε στα περίπου 18,259 εκατομμύρια ευρώ, γεγονός που αντιστοιχούσε σε κόστος περίπου 365.180 ευρώ ανά εγκατάσταση.

Ένα ποσό που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς όπως υποστήριξαν επικριτές της σύμβασης, με αντίστοιχα χρήματα θα μπορούσε κάποιος να αγοράσει ακίνητο υψηλής αξίας ή να κατασκευάσει μια μεγάλη κατοικία — όχι μια μεταλλική κατασκευή περιορισμένων τετραγωνικών μέτρων.

Η χαρακτηριστική σύγκριση που χρησιμοποιήθηκε από όσους άσκησαν κριτική ήταν εύγλωττη:

Με 365.000 ευρώ μπορεί να αποκτήσει κάποιος μια βίλα σε νησί ή να χτίσει ένα ολόκληρο σπίτι εκατοντάδων τετραγωνικών μέτρων. Όχι ένα κοντέινερ.

Οι αντιδράσεις των αρχιτεκτόνων και το ζήτημα του δημόσιου χώρου

Έντονες επιφυλάξεις εξέφρασε και ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων (ΣΑΔΑΣ), ο οποίος έκανε λόγο για σοβαρά ζητήματα σχετικά με τη χωροθέτηση και τη διαδικασία εγκατάστασης των κατασκευών.

Σύμφωνα με τις καταγγελίες του Συλλόγου, οι κατασκευές τοποθετήθηκαν σε κοινόχρηστους χώρους — όπως πεζοδρόμια, πλατείες και θέσεις στάθμευσης — περιορίζοντας χώρους που προορίζονται για την ελεύθερη χρήση των πολιτών.

Ιδιαίτερη κριτική ασκήθηκε για το γεγονός ότι ορισμένες εγκαταστάσεις χωροθετήθηκαν κοντά σε περιοχές ιδιαίτερου αρχιτεκτονικού ή πολιτιστικού ενδιαφέροντος, προκαλώντας αντιδράσεις για την αισθητική και πολεοδομική τους ένταξη.

Ο ΣΑΔΑΣ ζήτησε την επανεξέταση του θεσμικού πλαισίου, την απομάκρυνση όσων κατασκευών κρίνονταν προβληματικές και τη διερεύνηση τόσο της νομιμότητας όσο και της οικονομικής διάστασης των έργων.

Η νομοθετική ρύθμιση που προκάλεσε αντιδράσεις

Στο επίκεντρο της κριτικής βρέθηκε και η νομοθετική ρύθμιση του άρθρου 39 του νόμου 4964/2022, η οποία εντάχθηκε σε νομοσχέδιο που αφορούσε διαφορετικό αντικείμενο, όπως τα υπεράκτια αιολικά πάρκα και τα κέντρα υπερυψηλής τάσης.

Οι επικριτές της ρύθμισης υποστήριξαν ότι μέσω αυτής δημιουργήθηκε ένα ειδικό καθεστώς που διευκόλυνε την εγκατάσταση των κατασκευών, παρακάμπτοντας συνήθεις διαδικασίες χωροθέτησης και ελέγχου.

Από την πλευρά των επικριτών, η συγκεκριμένη διάταξη χαρακτηρίστηκε «φωτογραφική», καθώς θεωρήθηκε ότι εξυπηρετούσε συγκεκριμένο τύπο έργων και συγκεκριμένο μοντέλο εγκαταστάσεων.

Η κυβέρνηση, ωστόσο, υποστήριξε ότι το θεσμικό πλαίσιο είχε στόχο την επιτάχυνση δράσεων ανακύκλωσης και την επίτευξη περιβαλλοντικών στόχων.

Το μοντέλο λειτουργίας που βρίσκεται υπό αμφισβήτηση

Η οικονομική λογική πίσω από το συγκεκριμένο μοντέλο παρουσιάστηκε από τους υποστηρικτές του ως μια νέα εποχή στην ανακύκλωση: ο πολίτης επιστρέφει υλικά, λαμβάνει ανταποδοτικό όφελος και ταυτόχρονα ενισχύεται η κυκλική οικονομία.

Ωστόσο, οι επικριτές του έργου περιγράφουν ένα διαφορετικό σενάριο, θέτοντας ερωτήματα για το κατά πόσο το οικονομικό όφελος ήταν ανάλογο της δημόσιας δαπάνης.

Το μοντέλο, σύμφωνα με τις αιτιάσεις αυτές, βασίστηκε σε τρεις βασικούς άξονες:

• Την προμήθεια κατασκευών που φέρεται να κόστισαν πολλαπλάσια σε σχέση με άλλες διαθέσιμες λύσεις.
• Τη χρηματοδότηση μέσω δημόσιων και ευρωπαϊκών πόρων.
• Την εξάρτηση της λειτουργίας τους από την εταιρεία που είχε αναλάβει την εγκατάσταση και την υποστήριξη.

Όσο η λειτουργία συνεχιζόταν, το σύστημα παρουσιαζόταν ως ένα από τα μεγάλα βήματα της χώρας προς την ανταποδοτική ανακύκλωση.

Όταν όμως η εταιρεία ανακοίνωσε τη διακοπή υποστήριξης, δημιουργήθηκε ένα νέο ερώτημα:

Τι γίνεται με τις εγκαταστάσεις που κόστισαν εκατομμύρια ευρώ, όταν ο βασικός φορέας λειτουργίας αποχωρεί;

Έρχεται το νέο μεγάλο σκάνδαλο μετά τον ΟΠΕΚΕΠΕ: Τα «σπιτάκια της ανακύκλωσης» στο στόχαστρο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας-Πώς η οικογένεια Μούργου…έπεισε την Κυβέρνηση να πληρώσει 350.000 ευρώ για κάθε σπιτάκι ανακύκλωσης και μετά να κλείσει την εταιρεία με συνοπτικές διαδικασίες;

Οι έλεγχοι της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας και η νέα διάσταση της υπόθεσης

Η υπόθεση απέκτησε επιπλέον ενδιαφέρον μετά τις πληροφορίες για ελέγχους της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας στις εγκαταστάσεις της εταιρείας.

Οι έρευνες, σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, αφορούν ζητήματα που συνδέονται με τη χρηματοδότηση, την κοστολόγηση και τις διαδικασίες υλοποίησης των έργων.

Η παρέμβαση ευρωπαϊκών ελεγκτικών μηχανισμών έφερε ξανά στο προσκήνιο το ζήτημα της διαχείρισης των κοινοτικών πόρων και της ανάγκης αυξημένης διαφάνειας σε έργα που χρηματοδοτούνται από δημόσιο χρήμα.

Από τα εκατομμύρια της χρηματοδότησης στην εγκατάλειψη των εγκαταστάσεων

Η υπόθεση των «σπιτιών ανακύκλωσης» δεν περιορίζεται πλέον μόνο στο ύψος των συμβάσεων ή στον τρόπο με τον οποίο αυτές ανατέθηκαν.

Το μεγαλύτερο ερώτημα που τίθεται σήμερα αφορά την τύχη μιας επένδυσης δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ, η οποία σχεδιάστηκε ως κομβικό εργαλείο για την προώθηση της ανακύκλωσης, αλλά βρέθηκε αντιμέτωπη με την αβεβαιότητα μετά την απόφαση της εταιρείας να διακόψει την υποστήριξη των συστημάτων.

Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις προς τους δήμους, η ΤΕΧΑΝ γνωστοποίησε ότι σταματά τη συλλογή υλικών, τη λειτουργία των ανταποδοτικών μηχανισμών και τις σχετικές υπηρεσίες που συνδέονταν με τα σημεία ανακύκλωσης.

Παράλληλα, σε εγκαταστάσεις όπου υπήρχαν δικές της υποδομές ηλεκτροδότησης, προχώρησε στη διακοπή της παροχής.

Έτσι, κατασκευές που είχαν παρουσιαστεί ως σύγχρονα εργαλεία της πράσινης μετάβασης βρέθηκαν ξαφνικά μπροστά σε ένα διαφορετικό σκηνικό: δήμοι να καλούνται να αποφασίσουν τι θα κάνουν με εγκαταστάσεις υψηλού κόστους, των οποίων η λειτουργία εξαρτιόταν από έναν ιδιώτη πάροχο.

Η υπόθεση που άνοιξε τον διάλογο για τη διαχείριση των δημόσιων πόρων

Οι επικριτές του έργου υποστηρίζουν ότι η υπόθεση των «σπιτιών ανακύκλωσης» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μπορεί να δημιουργηθεί μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο κόστος μιας δημόσιας επένδυσης και στο πραγματικό όφελος που αυτή αποδίδει στην κοινωνία.

Στο επίκεντρο της κριτικής βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στις τιμές που εμφανίζονται στις συμβάσεις και στις εκτιμήσεις κόστους αντίστοιχων εγκαταστάσεων στην αγορά.

Οι ίδιοι θέτουν σειρά ερωτημάτων:

• Πώς δικαιολογείται η μεγάλη απόκλιση στις τιμές;
• Ποιοι έλεγξαν την οικονομική σκοπιμότητα των συμβάσεων;
• Γιατί ένα έργο που χρηματοδοτήθηκε ως μακροπρόθεσμη λύση οδηγήθηκε σε αμφισβήτηση μέσα σε λίγα χρόνια;
• Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν μια δημόσια επένδυση μένει χωρίς λειτουργική υποστήριξη;

Η συζήτηση πλέον δεν αφορά μόνο την ανακύκλωση, αλλά συνολικά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται, εγκρίνονται και ελέγχονται μεγάλα έργα που χρηματοδοτούνται από δημόσιους και ευρωπαϊκούς πόρους.

Η πολιτική διάσταση της υπόθεσης αφορά τόσο το θεσμικό πλαίσιο όσο και τις αποφάσεις των φορέων που προχώρησαν στις συμβάσεις.

Οι επικριτές καταλογίζουν στην κυβέρνηση ότι δημιούργησε ένα πλαίσιο που διευκόλυνε την ανάπτυξη του συγκεκριμένου μοντέλου, ενώ στρέφουν την κριτική τους και προς δήμους που υπέγραψαν συμβάσεις με υψηλά οικονομικά αντικείμενα.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον Δήμο Αθηναίων και στη διοίκηση του Κώστα Μπακογιάννη, λόγω του μεγέθους της σύμβασης που υπεγράφη για τις εγκαταστάσεις ανακύκλωσης.

Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές του έργου έχουν υποστηρίξει ότι η ανταποδοτική ανακύκλωση αποτελεί ένα σύγχρονο μοντέλο που μπορεί να συμβάλει στην αύξηση των ποσοστών συλλογής υλικών και στην αλλαγή της συμπεριφοράς των πολιτών.

Η τελική αξιολόγηση της υπόθεσης παραμένει συνδεδεμένη με τα αποτελέσματα των ελέγχων και των ερευνών που βρίσκονται σε εξέλιξη.

Το ερώτημα που παραμένει

Η ιστορία των «σπιτιών ανακύκλωσης» ξεκίνησε με την υπόσχεση μιας νέας εποχής στη διαχείριση απορριμμάτων.

Μιας εποχής όπου η τεχνολογία, η ανταποδοτικότητα και η περιβαλλοντική ευαισθησία θα συνδύαζαν την προστασία του περιβάλλοντος με την ενεργή συμμετοχή των πολιτών.

Όμως η πραγματικότητα που διαμορφώθηκε δημιούργησε μια σειρά από δύσκολα ερωτήματα.

Πώς ένα έργο εκατομμυρίων ευρώ μπορεί να καταλήγει χωρίς σαφή συνέχεια λειτουργίας;

Πώς μια επένδυση που παρουσιάστηκε ως πρότυπο κυκλικής οικονομίας αφήνει πίσω της αδρανείς κατασκευές και προβληματισμό για τη διαχείριση των πόρων;

Και κυρίως: Ποιος τελικά λογοδοτεί όταν το δημόσιο χρήμα έχει ήδη δαπανηθεί, αλλά το αποτέλεσμα δεν ανταποκρίνεται στις αρχικές υποσχέσεις;

Η ανακύκλωση ως άλλοθι ή ως πραγματική μεταρρύθμιση;

Η ουσία της υπόθεσης δεν βρίσκεται μόνο στα μεταλλικά περίπτερα που εγκαταστάθηκαν στις πόλεις.

Βρίσκεται στο μοντέλο με το οποίο αντιμετωπίζονται οι μεγάλες περιβαλλοντικές επενδύσεις.

Η πράσινη μετάβαση απαιτεί διαφάνεια, αυστηρούς ελέγχους, πραγματική οικονομική αξιολόγηση και έργα που αντέχουν στον χρόνο.

Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος η περιβαλλοντική ρητορική να μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής προβολής, ενώ το κόστος μεταφέρεται τελικά στους πολίτες.

Τα «σπιτάκια ανακύκλωσης» από σύμβολο μιας νέας εποχής στην κυκλική οικονομία έγιναν πλέον σύμβολο ενός μεγαλύτερου ερωτήματος:

Πόσο αποτελεσματικά προστατεύεται το δημόσιο χρήμα όταν πίσω από κάθε μεγάλη επένδυση δεν υπάρχει μόνο η υπόσχεση της ανάπτυξης, αλλά και η ανάγκη για λογοδοσία;