Τουρκία: To «Νέο κόμμα» του Οζγκιούρ Οζέλ απειλεί την παντοκρατορία του Ερντογάν- Αλλιώς τα υπολόγιζε ο Σουλτάνος κι αλλιώς του έρχονται

Το νεοσύστατο κόμμα Yeni Parti δημιουργεί νέα δεδομένα και αμφισβητεί την πολιτική κυριαρχία του καθεστώτος στην Τουρκία.

Τουρκία: To «Νέο κόμμα» του Οζγκιούρ Οζέλ απειλεί την παντοκρατορία του Ερντογάν- Αλλιώς τα υπολόγιζε ο Σουλτάνος κι αλλιώς του έρχονται

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν βρέθηκε μπροστά σε μια εξέλιξη που δεν είχε υπολογίσει. Η εκτίμησή του ήταν πως, με τον Εκρέμ Ιμάμογλου κρατούμενο και το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα βυθισμένο σε εσωτερική κρίση, δεν θα υπήρχε πολιτική δύναμη ικανή να αμφισβητήσει την κυριαρχία του στις επόμενες εκλογές.

Ωστόσο, ένα νέο κόμμα αρχίζει να αποκτά τέτοια δυναμική, ώστε να μετατρέπεται σε έναν απρόβλεπτο και ιδιαίτερα επικίνδυνο αντίπαλο για τον Τούρκο Πρόεδρο.

Το κόμμα του Οζγκιούρ Οζέλ, το Yeni Parti (Νέο Κόμμα), δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη εσωκομματική διάσπαση του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), ούτε μια προσωρινή πολιτική καταφυγή για τα στελέχη που αρνήθηκαν να αποδεχθούν την επιστροφή του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου στην ηγεσία του CHP μέσω δικαστικής απόφασης. Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, η νέα πολιτική δύναμη του Οζέλ κατάφερε να συγκροτήσει κοινοβουλευτική ομάδα 91 βουλευτών, να προσελκύσει εκατοντάδες πρώην κοινοβουλευτικά στελέχη, να ξεκινήσει τη διαδικασία μεταφοράς δήμων και περιφερειακών δομών και πλέον να διεκδικεί ανοιχτά τη θέση του βασικού αντιπολιτευτικού πόλου απέναντι στο καθεστώς Ερντογάν.

Οι 200 δήμοι

Η σημαντικότερη ίσως εξέλιξη είναι ότι η πολιτική αναμέτρηση μεταφέρεται πλέον από το επίπεδο των συμβολισμών στο πεδίο της πραγματικής εξουσίας. Ο Οζέλ ανακοίνωσε ότι περισσότεροι από 200 δήμοι έχουν εκφράσει ενδιαφέρον να ενταχθούν στο Νέο Κόμμα. Η διαδικασία αυτή, ωστόσο, δεν είναι απλή υπόθεση, καθώς κάθε μετακίνηση δημάρχου απαιτεί προσεκτικό υπολογισμό σε σχέση με τη σύνθεση των δημοτικών συμβουλίων, τις τοπικές ισορροπίες, τις δημοτικές επιχειρήσεις και τους κομματικούς μηχανισμούς στις επαρχίες.

Ακόμη και αν ο τελικός αριθμός των μετακινήσεων αποδειχθεί μικρότερος, η μεταφορά μιας τόσο σημαντικής τοπικής επιρροής μπορεί να προσφέρει στο νέο κόμμα ένα πλεονέκτημα που συνήθως απαιτεί χρόνια για να αποκτήσουν οι νεοσύστατες παρατάξεις: διοικητική τεχνογνωσία, κοινωνικές διασυνδέσεις, παρουσία στις τοπικές κοινωνίες, πρόσβαση σε στελέχη και συνεχή επαφή με τους πολίτες.

Παράλληλα, το Νέο Κόμμα επιχειρεί να κερδίσει και τη μάχη της πολιτικής νομιμοποίησης. Κεντρικό επιχείρημα του Οζέλ αποτελεί η θέση ότι «το μη εκλεγμένο CHP δεν αποτελεί συνομιλητή μας», καθώς, σύμφωνα με τη λογική του, η πολιτική νομιμοποίηση προκύπτει από τη λαϊκή ψήφο και όχι από δικαστικές αποφάσεις, κομματικές σφραγίδες ή τον έλεγχο των κεντρικών γραφείων.

Η θέση αυτή βρίσκει σημαντική απήχηση στον αντιπολιτευόμενο Τύπο, όπου το παλιό CHP παρουσιάζεται πλέον ως ένας θεσμικός μηχανισμός χωρίς πραγματική κοινωνική δυναμική, ενώ το Νέο Κόμμα εμφανίζεται ως ο νέος φορέας της αντιπολίτευσης, στον οποίο έχουν μετακινηθεί η κοινοβουλευτική ομάδα, οι εκλεγμένοι δήμαρχοι, μεγάλο μέρος της κομματικής οργάνωσης και η ενεργή βάση των πολιτών

Ωστόσο, το καθεστώς εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικά μέσα για να περιορίσει την εδραίωση της νέας πολιτικής δύναμης. Η άρση βουλευτικών ασυλιών, οι πολυάριθμες δικαστικές υποθέσεις που αφορούν τον Οζέλ και άλλα στελέχη του κόμματος, καθώς και η συνεχιζόμενη πίεση προς δημάρχους της αντιπολίτευσης, μπορούν να μετατρέψουν την αρχική οργανωτική δυναμική σε μια μακρά διαδικασία πολιτικής εξάντλησης.

Οι επιχειρήσεις εναντίον αιρετών στην Κωνσταντινούπολη και την Άγκυρα δείχνουν ότι η τοπική αυτοδιοίκηση θα αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα πεδία αντιπαράθεσης. Το καθεστώς δεν χρειάζεται απαραίτητα να απαγορεύσει το Yeni Parti· αρκεί, σύμφωνα με Τούρκους αναλυτές, να το διατηρεί σε κατάσταση νομικής αβεβαιότητας, οικονομικής πίεσης και πολιτικής αστάθειας.

Ο αφοπλισμός, η ειδική μεταχείριση του Αμπντουλάχ Οτσαλάν και οι νέες πολιτικές ισορροπίες στην Τουρκία

Η Τουρκία επιχειρεί τη σοβαρότερη προσπάθεια των τελευταίων ετών για τον τερματισμό της ένοπλης δράσης του PKK, μετά την αποτυχία της προηγούμενης ειρηνευτικής διαδικασίας το 2015. Η νομοθετική πρωτοβουλία που αναμένεται να κατατεθεί σύντομα στην Εθνοσυνέλευση παρουσιάζεται από το καθεστώς ως το πρώτο ουσιαστικό βήμα προς τη λεγόμενη «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία».

Πρόκειται για έναν προσωρινό θεσμικό μηχανισμό που προβλέπει τον αφοπλισμό του PKK, την επιστροφή μελών του και την ελεγχόμενη επανένταξή τους στην κοινωνία. Η ενεργοποίησή του, ωστόσο, θα εξαρτηθεί από την επίσημη διαπίστωση των υπηρεσιών ασφαλείας ότι η οργάνωση έχει πράγματι διαλυθεί και έχει εγκαταλείψει οριστικά τον ένοπλο αγώνα.

Με βάση τα στοιχεία που έχουν γίνει γνωστά στον τουρκικό Τύπο, η πρωτοβουλία αυτή δεν συνιστά, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση, μια συνολική πολιτική λύση στο κουρδικό ζήτημα. Το νομοσχέδιο, το οποίο άλλοτε παρουσιάζεται ως κείμενο επτά ή οκτώ άρθρων και άλλοτε ως ρύθμιση δέκα έως δεκαπέντε άρθρων, θα έχει περιορισμένη διάρκεια εφαρμογής, πιθανότατα από έξι μήνες έως έναν χρόνο.

Δεν πρόκειται για γενική αμνηστία. Δεν προβλέπεται ειδική διάταξη για τον Αμπντουλάχ Οτσαλάν, ενώ δεν αναμένεται να καλύπτονται η ανώτατη ηγεσία του PKK ή πρόσωπα που θεωρούνται υπεύθυνα για δολοφονίες στρατιωτών και αστυνομικών.

Ο βασικός σχεδιασμός της διαδικασίας είναι συγκεκριμένος. Η Εθνοσυνέλευση θα δημιουργήσει εκ των προτέρων το νομικό πλαίσιο, ώστε τα μέλη του PKK να μην κληθούν να παραδώσουν τα όπλα χωρίς εγγυήσεις για το τι θα ακολουθήσει.

Στη συνέχεια, η ΜΙΤ και οι τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις θα αναλάβουν τον έλεγχο των στρατοπέδων, του οπλισμού και των οργανωτικών δομών της οργάνωσης. Τα αποτελέσματα των ελέγχων θα διαβιβαστούν στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, το οποίο θα πρέπει να αποφανθεί ότι το PKK έχει πράγματι παύσει να λειτουργεί ως ένοπλη οργάνωση.

Μόνο μετά από αυτή τη διαπίστωση θα ξεκινήσει η διαδικασία επιστροφής μελών του PKK και η δικαστική αξιολόγηση των περιπτώσεων όσων θα ενταχθούν στη συγκεκριμένη ρύθμιση.

Οι μέχρι σήμερα πληροφορίες αναφέρουν ότι περίπου 5.000 κρατούμενοι ή καταδικασμένοι για υποθέσεις που σχετίζονται με το PKK θα μπορούσαν να επωφεληθούν από το πλαίσιο αυτό, εφόσον δεν έχουν προσωπική εμπλοκή σε ανθρωποκτονίες ή άλλες βαριές εγκληματικές πράξεις.

Παράλληλα, περίπου 200 υψηλόβαθμα στελέχη της οργάνωσης αναμένεται να παραμείνουν εκτός Τουρκίας, πιθανότατα στο βόρειο Ιράκ. Για άλλες κατηγορίες μελών εξετάζονται λύσεις όπως αναστολές ποινών, καθεστώτα επιτήρησης, περιορισμοί στην πολιτική δραστηριότητα και διαφορετικά επίπεδα δικαστικού ελέγχου.

Το καθεστώς επιδιώκει το νέο νομοθετικό πλαίσιο να μην εμφανιστεί ως μια μονομερής πρωτοβουλία του AKP. Ο πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης, Νουμάν Κουρτουλμούς, έχει αναλάβει επαφές με τα κοινοβουλευτικά κόμματα, επιδιώκοντας μια πρόταση που θα μπορούσε να εξασφαλίσει τουλάχιστον τη στήριξη του AKP, του MHP και του φιλοκουρδικού DEM.

Η κατανομή των πολιτικών ρόλων είναι προσεκτικά υπολογισμένη. Το DEM προσφέρει στην προσπάθεια αυτή την απαραίτητη κουρδική πολιτική νομιμοποίηση, το MHP λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι στις εθνικιστικές αντιδράσεις και η Εθνοσυνέλευση προσδίδει στην πρωτοβουλία την εικόνα μιας ευρύτερης εθνικής συνεννόησης.

Η ουσιαστική, όμως, εξουσία εφαρμογής της διαδικασίας θα παραμείνει στα χέρια των βασικών κρατικών μηχανισμών: της προεδρίας, της ΜΙΤ, των Ενόπλων Δυνάμεων και του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας.

Ακριβώς αυτή η αντίφαση βρίσκεται στον πυρήνα της πολιτικής αντιπαράθεσης. Το καθεστώς παρουσιάζει την πρωτοβουλία ως «διάλυση της τρομοκρατικής οργάνωσης», ως βήμα εθνικής ενότητας και ως ευκαιρία για ένα οικονομικό μέρισμα ειρήνης.

Ο φιλοκυβερνητικός Τύπος ανέδειξε ιδιαίτερα τη δήλωση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ότι η δράση της τρομοκρατίας κόστισε στην Τουρκία περίπου 2,3 τρισ. δολάρια, υποστηρίζοντας ότι ο αφοπλισμός του PKK θα μπορούσε να απελευθερώσει νέες δυνατότητες για επενδύσεις, τουρισμό, έργα υποδομών και διασυνοριακές εμπορικές δραστηριότητες στις κουρδικές περιοχές.

Η διαδικασία παρουσιάζεται από την κυβέρνηση όχι ως διαπραγμάτευση ανάμεσα σε δύο ισότιμες πλευρές, αλλά ως ενσωμάτωση μιας ηττημένης ένοπλης οργάνωσης στο πλαίσιο ενός ενιαίου και αμετάβλητου κράτους.

Η κουρδική πλευρά, μέχρι στιγμής, φαίνεται να αποδέχεται αυτή την ασυμμετρία ως πιθανό σημείο εκκίνησης. Στελέχη του PKK, σε δηλώσεις τους στον τουρκικό Τύπο, έχουν χαρακτηρίσει το πλαίσιο ανεπαρκές, αλλά ταυτόχρονα το θεωρούν αποδεκτό ως ένα πρώτο βήμα.

Παράλληλα, ο Αμπντουλάχ Οτσαλάν φέρεται να έχει απομακρυνθεί από την αρχική επιδίωξη μιας συνολικής συμφωνίας, η οποία θα ρύθμιζε ταυτόχρονα τον αφοπλισμό του PKK, τη δική του πολιτική θέση και ένα ευρύτερο πακέτο δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων.

Η διαδικασία που διαμορφώνεται φαίνεται να βασίζεται στη λογική της σταδιακής εφαρμογής. Πρώτα τίθεται ως προτεραιότητα η διάλυση της μαζικής οργανωτικής δομής του PKK και η επιστροφή των απλών μελών του στην κοινωνία. Τα πιο δύσκολα πολιτικά ζητήματα μετατίθενται για μεταγενέστερο στάδιο.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζουν Τούρκοι αναλυτές τον μεγαλύτερο κίνδυνο της διαδικασίας. Το PKK καλείται να εγκαταλείψει άμεσα τα όπλα, την οργανωτική του υπόσταση και τη δυνατότητα επανόδου στην ένοπλη δράση, ενώ οι δεσμεύσεις του κράτους παραμένουν σταδιακές, ασαφείς και πολιτικά αναστρέψιμες.

Το καθεστώς του Οτσαλάν, οι πιθανές αλλαγές στον αντιτρομοκρατικό νόμο, η πρακτική διορισμού κρατικών επιτρόπων στους κουρδικούς δήμους, τα ζητήματα γλωσσικών δικαιωμάτων και η εφαρμογή των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεν περιλαμβάνονται στο πρώτο νομοθετικό πακέτο.

Τουρκία: To «Νέο κόμμα» του Οζγκιούρ Οζέλ απειλεί την παντοκρατορία του Ερντογάν- Αλλιώς τα υπολόγιζε ο Σουλτάνος κι αλλιώς του έρχονται

Ο Αμπντουλάχ Οτσαλάν αναμένεται να αποτελέσει τον κρίσιμο παράγοντα σε αυτή την εύθραυστη πολιτική ισορροπία. Η Άγκυρα χρειάζεται την επιρροή του προκειμένου να διασφαλίσει τη συμμόρφωση της ηγεσίας του PKK στο όρος Καντίλ του βορείου Ιράκ, αλλά και των δομών της οργάνωσης στη Συρία και την Ευρώπη. Παράλληλα, όμως, αποφεύγει να αναγνωρίσει δημοσίως τον ρόλο του ως συνομιλητή και εγγυητή μιας τέτοιας διαδικασίας.

Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται ακόμη και το ενδεχόμενο ο Οτσαλάν να προχωρήσει σε μια σαφή επιβεβαίωση του ενιαίου πολιτειακού χαρακτήρα της Τουρκικής Δημοκρατίας, προσφέροντας στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και στον Ντεβλέτ Μπαχτσελί το συμβολικό αφήγημα μιας ιστορικής νίκης του κράτους απέναντι στην αρχική αυτονομιστική στρατηγική του PKK.

Εξίσου σημαντική θα είναι η στάση της νέας αντιπολίτευσης. Ο Οζγκιούρ Οζέλ υποστηρίζει ότι το Νέο Κόμμα δεν μπορεί να απορρίψει την ειρήνη και τον αφοπλισμό μόνο και μόνο επειδή ο Ερντογάν ενδέχεται να επιχειρήσει να αξιοποιήσει πολιτικά τη διαδικασία προς όφελός του.

Την ίδια στιγμή, όμως, επιμένει ότι η ειρήνη δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη δημοκρατική αποκατάσταση, την εφαρμογή των δικαστικών αποφάσεων και τον τερματισμό της επιλεκτικής καταστολής εναντίον πολιτικών αντιπάλων.

Το πολιτικό παράδοξο είναι εμφανές, όπως επισημαίνουν πολιτικοί παρατηρητές στην Τουρκία: το καθεστώς χρειάζεται τη συμμετοχή και τη στήριξη της αντιπολίτευσης προκειμένου μια ιστορική διαδικασία να αποκτήσει ευρύτερη κοινωνική νομιμοποίηση, ενώ ταυτόχρονα συνεχίζει να φυλακίζει αντιπάλους, να ασκεί διώξεις κατά δημάρχων και να περιορίζει τον χώρο της εκλεγμένης πολιτικής εκπροσώπησης.

«Η Τουρκία μπορεί να πλησιάζει πραγματικά στο τέλος της ένοπλης σύγκρουσης με το ΡΚΚ, χωρίς όμως να πλησιάζει αναγκαστικά και στην επίλυση του κουρδικού ζητήματος», σχολίασαν στη Realnews Τούρκοι αναλυτές, υπογραμμίζοντας ότι η επιτυχία του πρώτου σταδίου θα εξαρτηθεί από την πραγματική διάλυση της ένοπλης δομής του PKK και την πειθαρχία των οργανωτικών του μηχανισμών.

Η ιστορική σημασία της διαδικασίας, ωστόσο, θα κριθεί σε μεταγενέστερο χρόνο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η Άγκυρα θα αξιοποιήσει την παύση της ένοπλης αντιπαράθεσης ως αφετηρία για ένα ευρύτερο δημοκρατικό άνοιγμα ή αν θα περιοριστεί σε μια ελεγχόμενη, διοικητικά διαχειριζόμενη ειρήνη, μέσα σε ένα πολιτικό σύστημα που εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από αυταρχικές πρακτικές — ένα ενδεχόμενο που πολλοί αναλυτές θεωρούν πιθανότερο.