«50 χρόνια είναι αρκετά»: Γιατί ο ιρανικός λαός είναι πλέον έτοιμος για την ανατροπή του Χαμενεΐ

Το καθεστώς της Τεχεράνης δείχνει να κλυδωνίζεται επικίνδυνα, την ώρα που το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν σε επιφυλακή, ακόμη και με το ενδεχόμενο άμεσης στρατιωτικής εμπλοκής στο τραπέζι.

«50 χρόνια είναι αρκετά»: Γιατί ο ιρανικός λαός είναι πλέον έτοιμος για την ανατροπή του Χαμενεΐ

Η εσωτερική αναταραχή στο Ιράν εντείνεται, ενώ οι εξωτερικές πιέσεις αυξάνονται, αποκαλύπτοντας μια βαθιά κρίση νομιμοποίησης στον ίδιο τον πυρήνα της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Οι αντικυβερνητικές κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν τον προηγούμενο μήνα από την Τεχεράνη, έχουν πλέον εξαπλωθεί και στις 31 επαρχίες της χώρας. Αν και δεν έχουν φτάσει –τουλάχιστον προς το παρόν– στην ένταση και τη μαζικότητα των διαδηλώσεων του 2022-23, που ξέσπασαν μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμίνι υπό κράτηση της αστυνομίας ηθών, συνιστούν μια νέα και εξίσου ανησυχητική πρόκληση για το καθεστώς.

Από την οικονομική ασφυξία στην πολιτική αμφισβήτηση

Η σπίθα άναψε στη Μεγάλη Αγορά της Τεχεράνης, όταν καταστηματάρχες βγήκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για την κατάρρευση του ριάλ και την εκρηκτική άνοδο του κόστους ζωής. Σύντομα, όμως, οι διαδηλώσεις απέκτησαν ευρύτερο χαρακτήρα, προσελκύοντας κυρίως νεαρούς άνδρες – σε αντίθεση με το κύμα διαμαρτυρίας της περιόδου Αμίνι, όπου πρωταγωνιστικό ρόλο είχαν γυναίκες και κορίτσια.

Σύμφωνα με το Human Rights Activists News Agency (HRANA), τουλάχιστον 34 διαδηλωτές και τέσσερις αστυνομικοί έχουν χάσει τη ζωή τους, ενώ πάνω από 2.200 άνθρωποι έχουν συλληφθεί. Για πολλούς αναλυτές, τα στοιχεία αυτά αποτυπώνουν μια βαθύτερη, συσσωρευμένη απογοήτευση απέναντι στο σιιτικό status quo που κυριαρχεί εδώ και δεκαετίες.

Μπλακάουτ στο διαδίκτυο και φόβος αποσταθεροποίησης

Το Ιράν βυθίστηκε σε εκτεταμένο μπλακάουτ του διαδικτύου, μια κίνηση που –σύμφωνα με την ομάδα παρακολούθησης NetBlocks– επεκτάθηκε για δεύτερη συνεχόμενη ημέρα. Το μέτρο συνέπεσε με εκκλήσεις από το εξωτερικό για κλιμάκωση των κινητοποιήσεων, με πιο ηχηρή τη φωνή του Ρεζά Παχλαβί, γιου του τελευταίου Σάχη, ο οποίος ανατράπηκε το 1979.

«Η κατάρρευση δεν αφορά μόνο το νόμισμα, αλλά κυρίως την εμπιστοσύνη», σημειώνει ο Άλεξ Βατάνκα, επικεφαλής του Προγράμματος Ιράν στο Middle East Institute στην Ουάσινγκτον, συνοψίζοντας το κλίμα κοινωνικής απονομιμοποίησης.

Οι αρχές επιχειρούν μια διττή στρατηγική: από τη μία αναγνωρίζουν ότι οι οικονομικές διαμαρτυρίες είναι “νόμιμες” και υπόσχονται διάλογο· από την άλλη, απαντούν με δακρυγόνα και καταστολή σε όσα θεωρούν πολιτική απειλή.

Μια νεολαία που δεν πείθεται πλέον

Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση, οι θρησκευτικοί ηγέτες του Ιράν δυσκολεύονται να γεφυρώσουν το χάσμα με μια κοινωνία στην οποία οι νέοι κάτω των 30 ετών αποτελούν σχεδόν το 50% του πληθυσμού.

«Η νεότερη γενιά δεν συγκινείται πια από επαναστατικά συνθήματα. Θέλει ελευθερία και μια φυσιολογική ζωή», παραδέχεται πρώην ανώτερος αξιωματούχος από τη μεταρρυθμιστική πτέρυγα του καθεστώτος.

Η χιτζάμπ, άλλοτε ακλόνητο σύμβολο της Ισλαμικής Δημοκρατίας, εφαρμόζεται πλέον επιλεκτικά. Πολλές γυναίκες αρνούνται ανοιχτά να τη φορούν, μετατρέποντας την καθημερινή τους παρουσία στον δημόσιο χώρο σε πράξη πολιτικής ανυπακοής.

«50 χρόνια είναι αρκετά»: Γιατί ο ιρανικός λαός είναι πλέον έτοιμος για την ανατροπή του Χαμενεΐ

«Ούτε Γάζα, ούτε Λίβανος»

Στις διαδηλώσεις ακούγονται συνθήματα που αμφισβητούν ευθέως τις περιφερειακές επιλογές της Τεχεράνης, όπως το «Ούτε Γάζα, ούτε Λίβανος – η ζωή μου για το Ιράν». Η φράση συμπυκνώνει την οργή για τους πόρους που διοχετεύονται σε ένοπλες οργανώσεις εκτός συνόρων, την ώρα που η ιρανική κοινωνία βυθίζεται στη φτώχεια.

Παράλληλα, η περιφερειακή επιρροή του Ιράν έχει δεχθεί σοβαρά πλήγματα από ισραηλινές επιθέσεις κατά συμμάχων του – από τη Χαμάς και τη Χεζμπολάχ έως τους Χούθι και ιρακινές πολιτοφυλακές – καθώς και από την αποδυνάμωση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία.

Χωρίς εύκολη διέξοδο ο Χαμενεΐ

Ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ βρίσκεται αντιμέτωπος με μία από τις πιο κρίσιμες στιγμές της μακράς διακυβέρνησής του. Αν και το κληρικό σύστημα έχει επιβιώσει στο παρελθόν μέσω καταστολής και επιλεκτικών παραχωρήσεων, πολλοί εκτιμούν ότι αυτή η τακτική φτάνει πλέον στα όριά της.

«Η αλλαγή μοιάζει αναπόφευκτη. Η κατάρρευση είναι πιθανή, αλλά όχι δεδομένη», σημειώνει ο Βατάνκα, υπενθυμίζοντας ότι σε άλλες χώρες της περιοχής οι καθεστωτικές αλλαγές ήρθαν μόνο μέσα από συνδυασμό λαϊκής εξέγερσης και εξωτερικής παρέμβασης.

Η σκιά της ξένης επέμβασης

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο στήριξης των διαδηλωτών, προειδοποιώντας τις ιρανικές αρχές να μην καταφύγουν σε αιματοχυσία. Αν και αποκλείει την αποστολή χερσαίων στρατευμάτων, δεν κρύβει την ετοιμότητα για «σκληρά πλήγματα» αν οι διαδηλωτές στοχοποιηθούν.

Στο εσωτερικό του Ιράν, ωστόσο, ακόμη και οι σφοδροί επικριτές του καθεστώτος εμφανίζονται επιφυλακτικοί απέναντι σε μια ξένη στρατιωτική εμπλοκή. «Θέλουμε ειρήνη και φιλία με τον κόσμο – αλλά χωρίς την Ισλαμική Δημοκρατία», λέει χαρακτηριστικά 31χρονος από την Ισφαχάν.

Μια στιγμή καμπής – αλλά όχι βεβαιότητας

Οι εξόριστοι αντίπαλοι του καθεστώτος, παρά τις μεταξύ τους διαφωνίες, θεωρούν ότι το παράθυρο ευκαιρίας για πολιτική ανατροπή ίσως ανοίγει. Ο Ρεζά Παχλαβί καλεί σε γενική απεργία και δηλώνει έτοιμος να επιστρέψει στο Ιράν, σε μια συγκυρία όπου το αδιανόητο αρχίζει να μοιάζει πιθανό.

Το ερώτημα παραμένει αν η οργή των δρόμων μπορεί να μετατραπεί σε συνεκτικό πολιτικό σχέδιο – ή αν το καθεστώς θα καταφέρει, για ακόμη μία φορά, να επιβιώσει. Ένα είναι βέβαιο: για πολλούς Ιρανούς, πενήντα χρόνια είναι πλέον αρκετά.