70 χρόνια από τα Σεπτεμβριανά: Το πογκρόμ που σημάδεψε ανεξίτηλα τον ελληνισμό και άλλαξε για πάντα την Κωνσταντινούπολη

Συμπληρώνονται φέτος επτά δεκαετίες από τα δραματικά γεγονότα του Σεπτεμβρίου του 1955, όταν ένα οργανωμένο κύμα βίας σάρωσε την ελληνική παρουσία στην Κωνσταντινούπολη.

70 χρόνια από τα Σεπτεμβριανά: Το πογκρόμ που σημάδεψε ανεξίτηλα τον ελληνισμό και άλλαξε για πάντα την Κωνσταντινούπολη

Το πογκρόμ, γνωστό στην Ιστορία ως «Σεπτεμβριανά», δεν υπήρξε μια αυθόρμητη έκρηξη οργής, αλλά το αποτέλεσμα μεθοδευμένης προπαγάνδας και πολιτικών σκοπιμοτήτων, που βύθισε στο φόβο και στην καταστροφή μία από τις παλαιότερες και πιο ακμαίες κοινότητες του ελληνισμού.

Η αφορμή δόθηκε το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου, όταν η τουρκική εφημερίδα Istanbul Ekspres κυκλοφόρησε την ψευδή είδηση ότι Έλληνες είχαν ανατινάξει το σπίτι όπου γεννήθηκε ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη. Μέσα σε λίγες ώρες, η φήμη αυτή μεγεθύνθηκε και λειτούργησε ως σπίθα που άναψε τη φωτιά. Οργανωμένα πλήθη, υποκινούμενα από εθνικιστικούς κύκλους, κατέκλυσαν τους δρόμους της Πόλης.

Από την ακμή στην καταστροφή

Στα μέσα της δεκαετίας του ’50, ο ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης αριθμούσε περίπου 100.000 ψυχές. Οι Ρωμιοί αποτελούσαν μια εύρωστη και δυναμική κοινότητα με εμπορική δραστηριότητα, σχολεία, πολιτιστικούς συλλόγους και έντονη κοινωνική παρουσία. Ωστόσο, τη νύχτα της 6ης προς 7η Σεπτεμβρίου, η καθημερινότητα ανατράπηκε βίαια: μαγαζιά λεηλατήθηκαν, σπίτια διαλύθηκαν, εκκλησίες και μοναστήρια βεβηλώθηκαν, ενώ άνθρωποι υπέστησαν ξυλοδαρμούς, βασανιστήρια και βιασμούς.

Οι εικόνες χάους δεν περιορίστηκαν μόνο στην ελληνική κοινότητα. Αρμένιοι και Εβραίοι, που ζούσαν κι εκείνοι στην Κωνσταντινούπολη, έγιναν επίσης στόχοι της τυφλής μανίας. Σύμφωνα με μαρτυρίες ξένων ανταποκριτών, η αγριότητα ξεπέρασε κάθε προηγούμενο: ιερείς κακοποιήθηκαν βάναυσα, νεκροταφεία βεβηλώθηκαν και ανεκτίμητα κειμήλια παραδόθηκαν στις φλόγες.

70 χρόνια από τα Σεπτεμβριανά: Το πογκρόμ που σημάδεψε ανεξίτηλα τον ελληνισμό και άλλαξε για πάντα την Κωνσταντινούπολη

Ο ρόλος της προπαγάνδας και ο πολιτικός σχεδιασμός

Επισήμως, η τουρκική κυβέρνηση προσπάθησε να εμφανίσει το ξέσπασμα ως «πατριωτική αντίδραση» σε μια επίθεση κατά του συμβόλου του έθνους. Η αλήθεια όμως ήταν διαφορετική. Εδώ και χρόνια, η κοινή γνώμη είχε εμποτιστεί από ανθελληνική ρητορική, ιδίως μετά την ανάδειξη του Κυπριακού. Εφημερίδες όπως η Χουριέτ καλλιεργούσαν μίσος και η εθνικιστική οργάνωση «Η Κύπρος είναι Τουρκική» τροφοδοτούσε την ένταση με συλλαλητήρια και προπαγανδιστικές καμπάνιες.

Ξένοι διπλωμάτες κατέγραψαν ότι το πογκρόμ είχε προετοιμαστεί εκ των προτέρων: λεωφορεία και πλοιάρια μετέφεραν διαδηλωτές στην Πόλη, εργαλεία καταστροφής μοιράστηκαν σε συγκεντρώσεις, ενώ τα σπίτια των Ρωμιών είχαν ήδη σημαδευτεί με τα αρχικά G.M.R. («Γκιαούρ Μη Μουσουλμάνος Ρωμιός»). Το στοιχείο αυτό αποδεικνύει τον προμελετημένο χαρακτήρα της επίθεσης.

Η αρχή του τέλους για τον Ελληνισμό της Πόλης

Η καταστροφή των Σεπτεμβριανών δεν ήταν μια παροδική δοκιμασία· αποτέλεσε καμπή στην ιστορία. Παρά την προσπάθεια ορισμένων οικογενειών να ξανασταθούν στα πόδια τους, η αίσθηση ανασφάλειας και οι συνεχείς διώξεις που ακολούθησαν, ιδίως τη δεκαετία του ’60, ανάγκασαν χιλιάδες να εγκαταλείψουν την Πόλη. Από τους 100.000 Έλληνες της δεκαετίας του ’50, σήμερα απομένουν μόλις περίπου 2.000, οι οποίοι αγωνίζονται να διατηρήσουν την πολιτισμική κληρονομιά μιας παρουσίας που ξεπερνούσε τα δύο χιλιάδες χρόνια.

Τα Σεπτεμβριανά δεν σφράγισαν απλώς τη μοίρα μιας κοινότητας· αποτέλεσαν ένα τραύμα που εξακολουθεί να υπενθυμίζει τις καταστροφικές συνέπειες της μισαλλοδοξίας και της εργαλειοποίησης της Ιστορίας για πολιτικούς σκοπούς.