Ανάλυση Reuters: Πώς η «προσωπική» πολιτική του Τραμπ και η αποστολή ειδικών απεσταλμένων έχει «διαλύσει» την αμερικανική διπλωματία και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ

Άγνωστοι δίαυλοι επικοινωνίας, απεσταλμένοι του Προέδρου Τραμπ που κινούνται εκτός θεσμικού πλαισίου και μια αλυσίδα αλλοπρόσαλλων δηλώσεων έχουν οδηγήσει το αμερικανικό Στέιτ Ντιπάρτμεντ στo «σημείο μηδέν».

Η παραδοσιακή διπλωματική μηχανή των Ηνωμένων Πολιτειών φαίνεται να παραγκωνίζεται υπέρ ενός στενού, προσωπικού κύκλου εξουσίας γύρω από τον Ντόναλντ Τραμπ.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αμερικανική εξωτερική πολιτική μοιάζει να απομακρύνεται ραγδαία από τους θεσμικούς της πυλώνες. Το αποτέλεσμα, όπως περιγράφεται, είναι μια βαθιά δομική κρίση: πρεσβείες χωρίς επικεφαλής, έμπειροι διπλωμάτες που απομακρύνονται ή τίθενται στο περιθώριο και μια διπλωματία που λειτουργεί ολοένα και περισσότερο μέσω προσωπικών διαύλων αντί επίσημων καναλιών.

Η εικόνα αυτή συνοδεύεται από μια νέα πραγματικότητα: πρόσωπα από τον στενό κύκλο εμπιστοσύνης του Προέδρου –συχνά χωρίς διπλωματική εμπειρία– αναλαμβάνουν κρίσιμες αποστολές και διαπραγματεύσεις. Έτσι, διαμορφώνεται ένα άτυπο, σχεδόν σκιώδες δίκτυο εξουσίας, που παρακάμπτει τη θεσμική ιεραρχία της Ουάσινγκτον.

Παράλληλα, η δημόσια ρητορική του Αμερικανού Προέδρου, συχνά αιχμηρή και απρόβλεπτη, έχει αναγκάσει συμμάχους των ΗΠΑ να αναθεωρήσουν πλήρως τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουν την Ουάσινγκτον. Πολλές κυβερνήσεις επιλέγουν πλέον να αποφεύγουν τις άμεσες αντιδράσεις, ενώ άλλες αναζητούν πρόσβαση στον Λευκό Οίκο μέσω εναλλακτικών και ανεπίσημων διαύλων.

Ακολουθεί το αναλυτικό ρεπορτάζ, το οποίο φωτίζει το παρασκήνιο αυτής της πρωτοφανούς διπλωματικής αναταραχής.

Στο παρασκήνιο της κατάρρευσης της αμερικανικής διπλωματίας επί Τραμπ

Οι απειλές του Ντόναλντ Τραμπ, οι προσωπικοί απεσταλμένοι και οι αποδυναμωμένες πρεσβείες των ΗΠΑ αναδιαμορφώνουν την παρουσία της Ουάσινγκτον διεθνώς. Από την Ευρώπη έως την Ασία, οι σύμμαχοι επαναχαράσσουν τους άτυπους κανόνες εμπλοκής, αποφεύγοντας τη σύγκρουση με τη ρητορική του Προέδρου και δημιουργώντας νέες, παράλληλες διόδους επικοινωνίας.

Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ προειδοποίησε το Ιράν στις 7 Απριλίου ότι «ένας ολόκληρος πολιτισμός θα πεθάνει απόψε», ένας Ευρωπαίος διπλωμάτης στην Ουάσινγκτον είπε ότι η κυβέρνησή του ζήτησε επειγόντως απάντηση σε ένα ανησυχητικό ερώτημα: αν ο Αμερικανός Πρόεδρος εννοούσε πραγματικά τη χρήση πυρηνικού όπλου.

Σε όλη την Ευρώπη και την Ασία, η ανησυχία δεν περιορίστηκε στο αν η δήλωση ήταν λεονταρισμός. Υπήρξε και ένας βαθύτερος φόβος: ότι η Ρωσία θα μπορούσε να αξιοποιήσει την κατάσταση για να εντείνει αντίστοιχες απειλές στην Ουκρανία, πυροδοτώντας μια ευρύτερη κρίση.

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις στράφηκαν αρχικά στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Όμως, όπως αναφέρεται, η απάντηση που έλαβαν ήταν αποσταθεροποιητική: οι ίδιοι οι αξιωματούχοι του δεν μπορούσαν να εξηγήσουν τι εννοούσε ο Πρόεδρος ή ποιες κινήσεις ενδέχεται να ακολουθήσουν.

Το περιστατικό αυτό παρουσιάζεται ως ενδεικτικό μιας ιστορικής αποδυνάμωσης της αμερικανικής διπλωματίας. Την ώρα που οι δηλώσεις του Προέδρου προκαλούν αναταράξεις διεθνώς, τα παραδοσιακά κανάλια επικοινωνίας είτε παραμένουν σιωπηλά είτε βρίσκονται εκτός του κέντρου αποφάσεων. Τουλάχιστον οι μισές από τις 195 θέσεις πρεσβευτών των ΗΠΑ παγκοσμίως παραμένουν κενές.

Η Μάργκαρετ ΜακΜίλαν, καθηγήτρια διεθνούς ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, σημείωσε ότι η κατάσταση αυτή υπονομεύει την ικανότητα των ΗΠΑ να κατανοούν τον κόσμο. Όπως είπε: «Δεν θα είμαστε σε θέση να χρησιμοποιήσουμε τη διπλωματία όπως κάναμε συχνά στο παρελθόν: για να χτίσουμε σχέσεις, να πετύχουμε συμφωνίες που ωφελούν και τις δύο πλευρές, και να αποτρέψουμε ή να τερματίσουμε πολέμους».

Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση Τραμπ απορρίπτει την εικόνα κατάρρευσης, υποστηρίζοντας ότι οι αλλαγές ενισχύουν την αποτελεσματικότητα του κράτους. «Ο Πρόεδρος έχει το δικαίωμα να καθορίζει ποιος εκπροσωπεί τον αμερικανικό λαό και τα συμφέροντά του σε όλο τον κόσμο», δήλωσε ο Τόμι Πίγκοτ, εκπρόσωπος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ.

Μια διπλωματία που μετατοπίζεται σε άτυπα κέντρα εξουσίας

Καθώς οι διπλωμάτες καριέρας απομακρύνονται, οι σύμμαχοι των ΗΠΑ προσαρμόζονται. Οι κυβερνήσεις στρέφονται πλέον σε έναν στενό κύκλο προσώπων με άμεση πρόσβαση στον Πρόεδρο, παρακάμπτοντας πρεσβείες και θεσμικές διαδικασίες.

Σε αυτό το νέο μοντέλο, η εξωτερική πολιτική μοιάζει να λειτουργεί περισσότερο μέσω προσωπικών σχέσεων παρά θεσμικών μηχανισμών. Ορισμένοι σύμμαχοι, μάλιστα, αντιμετωπίζουν τη δημόσια ρητορική του Τραμπ ως «θόρυβο παρασκηνίου», επιλέγοντας αυτοσυγκράτηση αντί αντιπαράθεσης.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αντίδραση ευρωπαϊκών κυβερνήσεων μετά τις απειλές κατά του Ιράν. Αν και υπήρξε πρόθεση για κοινή δήλωση, τελικά επιλέχθηκε σιωπή, με το σκεπτικό ότι μια δημόσια αντίδραση θα μπορούσε να κλιμακώσει την κατάσταση. Λίγες ώρες αργότερα, ο Τραμπ ανακοίνωσε εκεχειρία δύο εβδομάδων.

Οι προσωπικοί απεσταλμένοι και η παράκαμψη του Στέιτ Ντιπάρτμεντ

Στο επίκεντρο αυτής της μετατόπισης βρίσκονται πρόσωπα του στενού κύκλου του Προέδρου, όπως ο Τζάρεντ Κούσνερ και ο επιχειρηματίας Στιβ Γουίτκοφ. Και οι δύο, χωρίς θεσμικό διπλωματικό υπόβαθρο, έχουν αναλάβει κρίσιμες διαπραγματεύσεις, λειτουργώντας ως βασικοί δίαυλοι επικοινωνίας με ξένες κυβερνήσεις.

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, ορισμένα κράτη προτιμούν πλέον να απευθύνονται απευθείας σε αυτούς, αντί στα επίσημα υπουργεία ή τις πρεσβείες. Αυτό δημιουργεί μια νέα, άτυπη διπλωματική αρχιτεκτονική, όπου η πρόσβαση στον Πρόεδρο γίνεται καθοριστικός παράγοντας ισχύος.

Η αποδυνάμωση του θεσμικού μηχανισμού

Η αναδιάρθρωση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, οι μαζικές αποχωρήσεις προσωπικού και οι ανακλήσεις πρεσβευτών έχουν μειώσει σημαντικά τη θεσμική παρουσία των ΗΠΑ στο εξωτερικό.

Όπως επισημαίνεται, πολλές πρεσβείες λειτουργούν πλέον με επιτετραμμένους αντί για πρέσβεις, κάτι που σε αρκετές χώρες εκλαμβάνεται ως υποβάθμιση. Σε κρίσιμες περιοχές, όπως γύρω από το Ιράν, η απουσία μόνιμων πρεσβευτών δημιουργεί κενά συντονισμού σε περιόδους έντασης.

Μια νέα διπλωματική πραγματικότητα

Στο συνολικό της αποτύπωμα, η εικόνα που παρουσιάζεται είναι μιας αμερικανικής διπλωματίας που μετατοπίζεται από το θεσμικό στο προσωπικό, από τη διαδικασία στην ταχύτητα, από τη γραφειοκρατία στην άμεση πρόσβαση.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι σύμμαχοι των ΗΠΑ προσαρμόζονται αναγκαστικά, συχνά με τρόπους που θα ήταν αδιανόητοι σε προηγούμενες δεκαετίες: ανεπίσημοι δίαυλοι, προσωπικές επαφές και επιλεκτική σιωπή απέναντι σε δηλώσεις που άλλοτε θα προκαλούσαν άμεσες διπλωματικές αντιδράσεις.

Το αποτέλεσμα είναι ένα διεθνές σύστημα όπου η προβλεψιμότητα μειώνεται και η διπλωματία επαναπροσδιορίζεται γύρω από πρόσωπα – και όχι θεσμούς.