Από την πτώση του Ελ Μέντσο έως τη σκοτεινή μηχανή των Μεξικανικών καρτέλ: Η γέννηση, η στρατιωτικοποίηση και οι ποταμοί μαύρου χρήματος – Αυτοκρατορίες αίματος και δισεκατομμυρίων που κρατούν μια χώρα όμηρο

Το Μεξικό βυθίστηκε ξανά στη βία όταν ο στρατός εντόπισε σε ράντσο στην Ταπάλπα, κοντά στη Γκουανταλαχάρα, τον Νεμέσιο Οσεγκέρα Θερβάντες, γνωστό ως «Ελ Μέντσο». Ο αρχηγός του διαβόητου Cártel Jalisco Nueva Generación (CJNG), ενός από τα πιο βίαια εγκληματικά δίκτυα της χώρας, τραυματίστηκε βαριά σε ανταλλαγή πυροβολισμών και υπέκυψε κατά τη μεταφορά του. Για έντεκα χρόνια βρισκόταν στην κορυφή της λίστας των πλέον καταζητούμενων, με το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να προσφέρει αμοιβή 15 εκατομμυρίων δολαρίων για πληροφορίες που θα οδηγούσαν στη σύλληψή του.

Η είδηση της επιχείρησης προκάλεσε κύμα αντιποίνων. Οδοφράγματα, πυρπολημένα οχήματα και συντονισμένες επιθέσεις σε περισσότερα από 250 σημεία σε 20 πολιτείες παρέλυσαν τη χώρα. Πτήσεις εκτράπηκαν, σχολεία έκλεισαν και οι πολίτες κλήθηκαν να παραμείνουν στα σπίτια τους. Η Εθνοφρουρά αναπτύχθηκε άμεσα, με δεκάδες νεκρούς στις πρώτες ώρες των συγκρούσεων.

Πώς όμως ένας άνθρωπος μπορεί να ταράξει συθέμελα ένα ολόκληρο κράτος; Η απάντηση βρίσκεται στη δομή και την εξέλιξη των μεξικανικών καρτέλ.

Τι είναι πραγματικά ένα καρτέλ;

Στη θεωρία, ο όρος περιγράφει μια ομάδα επιχειρήσεων που συνεργάζονται για να ελέγχουν τιμές και αγορές. Στην πράξη, στη Λατινική Αμερική, σημαίνει κάτι πολύ διαφορετικό: στρατιωτικοποιημένες εγκληματικές οργανώσεις που επιβάλλουν έλεγχο μέσω βίας, διαφθοράς και τρόμου.

Δεν περιορίζονται απλώς στη διακίνηση ναρκωτικών· λειτουργούν ως παράλληλα καθεστώτα εξουσίας, επιβάλλοντας «φόρους», ελέγχοντας τοπικές αρχές και καθορίζοντας την καθημερινότητα ολόκληρων περιοχών.

Από την Κολομβία στο Μεξικό: Η ιστορική μετάβαση

Η απαρχή των σύγχρονων καρτέλ εντοπίζεται στη δεκαετία του ’70, κοντά στο Μεντεγίν της Κολομβίας. Το διαβόητο Medellín Cartel, υπό τον Pablo Escobar, μετέτρεψε την κοκαΐνη σε παγκόσμια βιομηχανία. Όταν οι ΗΠΑ έσφιξαν τον κλοιό στις θαλάσσιες διαδρομές, οι Κολομβιανοί στράφηκαν στο Μεξικό ως εναλλακτική πύλη.

Εκεί αναδείχθηκε ο Miguel Ángel Félix Gallardo, ιδρυτής του καρτέλ της Γκουανταλαχάρα. Με πολιτικές διασυνδέσεις και δίκτυα διαφθοράς, οργάνωσε τη μεταφορά τόνων κοκαΐνης προς τις ΗΠΑ. Μετά τη σύλληψή του, η αυτοκρατορία του διασπάστηκε σε «πλατείες» — περιφερειακές ζώνες ελέγχου.

Από αυτή τη διάσπαση γεννήθηκε το ισχυρό Sinaloa Cartel, υπό τον Joaquín “El Chapo” Guzmán και τον Ismael “El Mayo” Zambada.

Ποιοι κυριαρχούν σήμερα;

Σύμφωνα με αμερικανικές αξιολογήσεις απειλής, έξι μεγάλες οργανώσεις ξεχωρίζουν:

• Sinaloa Cartel (CDS) – Το πιο εδραιωμένο δίκτυο, με εσωτερική διαμάχη μεταξύ των «Chapitos» και της φατρίας «Los Mayos».

• Cártel Jalisco Nueva Generación (CJNG) – Γνωστό για την ακραία βία και την κάθετη, συγκεντρωτική δομή του.

• Gulf Cartel (CDG) – Από τις παλαιότερες οργανώσεις, με βάση την Ταμαουλίπας.

• Cartel del Noreste (CDN) – Πρώην ένοπλη πτέρυγα του CDG.

• La Nueva Familia Michoacana – Δραστηριοποιείται κυρίως στο Μιτσοακάν.

• Carteles Unidos – Συνασπισμός μικρότερων ομάδων κατά της επέκτασης του CJNG.

Συνολικά, ερευνητές εκτιμούν πως λειτουργούν περίπου 37 μεγάλα καρτέλ και πάνω από 130 μικρότερες θυγατρικές.

Δομή: Οριζόντια ή κάθετη εξουσία

Το καρτέλ Σιναλόα λειτουργεί αποκεντρωμένα, σαν ομοσπονδία ημιαυτόνομων ομάδων. Αυτή η ευελιξία του επιτρέπει να επιβιώνει ακόμη κι αν συλληφθεί ένας ηγέτης.

Αντίθετα, το CJNG οικοδομήθηκε γύρω από τον Ελ Μέντσο, με αυστηρή ιεραρχία και παραστρατιωτική πειθαρχία. Η δύναμή του βασίστηκε στη συνοχή και τον φόβο — αλλά η εξάρτηση από έναν κεντρικό ηγέτη το καθιστά ευάλωτο σε διάσπαση.

Πέρα από τα ναρκωτικά: Μια πολυκλαδική εγκληματική οικονομία

Τα ναρκωτικά παραμένουν η βάση, αλλά τα έσοδα προέρχονται πλέον από:

• Εκβιασμούς («piso») σε επιχειρήσεις και αγρότες

• Κλοπή καυσίμων από την Pemex (huachicol)

• Εμπορία ανθρώπων και λαθρεμπόριο μεταναστών

• Διακίνηση όπλων στρατιωτικού τύπου

• Απαγωγές για λύτρα

• Έλεγχο αγροτικής παραγωγής (αβοκάντο, μούρα, αλιεία)

• Κλοπές φορτίων

• Ξέπλυμα χρήματος μέσω διεθνών δικτύων

Πρόκειται για μια οικονομία δισεκατομμυρίων δολαρίων, με πλοκάμια που φτάνουν από τις τοπικές αγορές μέχρι διεθνή χρηματοπιστωτικά συστήματα.

Τι σημαίνει ο θάνατος του Ελ Μέντσο;

Η κυβέρνηση μιλά για ιστορική επιτυχία. Όμως η εμπειρία δείχνει ότι τα καρτέλ επιβιώνουν μετά από κάθε «αποκεφαλισμό». Αν δεν διαλυθούν οι οικονομικές και επιχειρησιακές τους υποδομές — οι αλυσίδες εφοδιασμού, τα δίκτυα ξεπλύματος, οι τοπικές συμμαχίες — το κενό εξουσίας μπορεί να γεννήσει νέο κύκλο εσωτερικών πολέμων.

Η ιστορία του Μεξικού αποδεικνύει πως όταν πέφτει ένας βαρόνος, ένας άλλος περιμένει ήδη στη σκιά.