Από το μυστικό πραξικόπημα του 1953 μέχρι τον σημερινό πόλεμο: Η θυελλώδης ιστορία των σχέσεων ΗΠΑ–Ιράν – Προδοσίες, επαναστάσεις, όμηροι, κυρώσεις, πυρηνικά προγράμματα και στρατιωτικές συγκρούσεις που οδήγησαν δύο πρώην συμμάχους στο να γίνουν ορκισμένοι εχθροί της παγκόσμιας σκηνής

Η σχέση μεταξύ των Ηνωμένες Πολιτείες και του Ιράν αποτελεί μία από τις πιο περίπλοκες και συγκρουσιακές γεωπολιτικές ιστορίες των τελευταίων δεκαετιών. Από τη στενή συνεργασία της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου μέχρι τη σημερινή έντονη αντιπαράθεση, οι δύο χώρες έχουν περάσει από αλλεπάλληλες κρίσεις, πολιτικές ανατροπές και στρατιωτικές εντάσεις.

Το πραξικόπημα που άλλαξε την ιστορία

Το 1953 αποτέλεσε καθοριστική καμπή. Η κυβέρνηση του προέδρου Dwight D. Eisenhower ενέκρινε μυστική επιχείρηση της Central Intelligence Agency για την ανατροπή του Ιρανού πρωθυπουργού Mohammad Mosaddegh. Η Ουάσιγκτον φοβόταν ότι οι πολιτικές του θα αποσταθεροποιούσαν την οικονομία της χώρας και θα άνοιγαν τον δρόμο για μεγαλύτερη επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης.

Μετά το πραξικόπημα ενισχύθηκε η εξουσία του Σάχη Mohammad Reza Pahlavi, ο οποίος διατήρησε στενές σχέσεις με τις ΗΠΑ για περισσότερο από δύο δεκαετίες. Η συνεργασία βασίστηκε σε μια αμοιβαία συμφωνία: στρατιωτική υποστήριξη και εξοπλισμούς από την Ουάσιγκτον με αντάλλαγμα την πρόσβαση στο ιρανικό πετρέλαιο.

Η Ισλαμική Επανάσταση και η κατάρρευση της συμμαχίας

Το 1979 η κατάσταση άλλαξε δραματικά. Η λαϊκή εξέγερση οδήγησε στην ανατροπή του Σάχη και στην επιστροφή από την εξορία του σιίτη κληρικού Ruhollah Khomeini, ο οποίος εγκαθίδρυσε την Ισλαμική Δημοκρατία.

Λίγους μήνες αργότερα, φοιτητές κατέλαβαν την αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη και κράτησαν δεκάδες Αμερικανούς διπλωμάτες ομήρους, προκαλώντας μία από τις μεγαλύτερες διπλωματικές κρίσεις της εποχής.

Αποτυχημένες επιχειρήσεις και νέες εντάσεις

Το 1980 μια αποτυχημένη επιχείρηση διάσωσης των ομήρων κόστισε τη ζωή σε οκτώ Αμερικανούς στρατιώτες και αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα για τον τότε πρόεδρο Jimmy Carter. Ένα χρόνο αργότερα, οι όμηροι απελευθερώθηκαν λίγο μετά την ορκωμοσία του νέου προέδρου Ronald Reagan.

Η δεκαετία του 1980 σημαδεύτηκε επίσης από τη βομβιστική επίθεση σε στρατώνες Αμερικανών πεζοναυτών στη Βηρυτός το 1983, που στοίχισε τη ζωή σε 241 στρατιώτες. Το γεγονός αποδόθηκε σε οργανώσεις που συνδέονταν με το Ιράν.

Την ίδια περίοδο ξέσπασε και το σκάνδαλο Iran-Contra Affair, όταν αποκαλύφθηκε ότι η κυβέρνηση Ρίγκαν πωλούσε μυστικά όπλα στην Τεχεράνη προκειμένου να εξασφαλίσει την απελευθέρωση ομήρων.

Κυρώσεις, πυρηνικά και νέες αντιπαραθέσεις

Τη δεκαετία του 1990 η κυβέρνηση του προέδρου Bill Clinton επέβαλε αυστηρές οικονομικές κυρώσεις στο Ιράν, επιχειρώντας να περιορίσει την ανάπτυξη της ενεργειακής του βιομηχανίας.

Το 2002 ο πρόεδρος George W. Bush χαρακτήρισε το Ιράν μέρος του λεγόμενου Άξονα του Κακού, εντάσσοντάς το μαζί με το Ιράκ και τη Βόρεια Κορέα στις μεγαλύτερες απειλές για τη διεθνή ασφάλεια.

Η ένταση αυξήθηκε περαιτέρω όταν αποκαλύφθηκαν μυστικές πυρηνικές εγκαταστάσεις στο Ιράν, γεγονός που πυροδότησε παγκόσμια ανησυχία για τις πυρηνικές φιλοδοξίες της χώρας.

Η πυρηνική συμφωνία και η κατάρρευσή της

Το 2015 η κυβέρνηση του προέδρου Barack Obama υπέγραψε τη συμφωνία Joint Comprehensive Plan of Action με το Ιράν και άλλες μεγάλες δυνάμεις, περιορίζοντας το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης με αντάλλαγμα την άρση ορισμένων κυρώσεων.

Ωστόσο, το 2018 ο πρόεδρος Donald Trump αποχώρησε από τη συμφωνία και επανέφερε σκληρές οικονομικές κυρώσεις, επιδιώκοντας να πλήξει την ιρανική οικονομία.

Νέες στρατιωτικές συγκρούσεις

Το 2020 οι ΗΠΑ πραγματοποίησαν επιχείρηση στη Βαγδάτη, κατά την οποία σκοτώθηκε ο Ιρανός στρατηγός Qassem Soleimani, μια από τις πιο ισχυρές στρατιωτικές προσωπικότητες της χώρας.

Τα επόμενα χρόνια η ένταση συνέχισε να αυξάνεται, ιδιαίτερα μετά την επίθεση της Hamas στο Ισραήλ το 2023, που επανέφερε στο προσκήνιο την ιρανική επιρροή στις συγκρούσεις της Μέσης Ανατολής.

Η νέα κλιμάκωση

Μετά την επανεκλογή του το 2025, ο Τραμπ στήριξε τις ισραηλινές επιχειρήσεις κατά φιλοϊρανικών δυνάμεων σε διάφορα μέτωπα της περιοχής και διέταξε αεροπορικές επιδρομές με βομβαρδιστικά Northrop B-2 Spirit σε υπόγειες πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν.

Το 2026 η ένταση κορυφώθηκε ξανά, με νέες επιθέσεις και δηλώσεις από την Ουάσιγκτον που άφηναν ανοικτό το ενδεχόμενο ακόμη πιο δραστικών κινήσεων εναντίον της Τεχεράνης.

Έτσι, μια σχέση που κάποτε βασιζόταν στη στρατηγική συνεργασία μετατράπηκε μέσα σε λίγες δεκαετίες σε μία από τις πιο βαθιές και επικίνδυνες γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις του σύγχρονου κόσμου.