Διπλωματικός σεισμός στον Καύκασο: Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν στα πρόθυρα σοβαρής ρήξης – Η μαντίλα, ο Ερντογάν και η “συμμαχία” με το Ισραήλ που μπορεί να ανατρέψει τις ισορροπίες

Η συμμαχία που επί χρόνια παρουσιαζόταν ως ένας αδιάρρηκτος δεσμός ανάμεσα στην Άγκυρα και το Μπακού δοκιμάζεται από μια πρωτοφανή ένταση. Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν, δύο χώρες που συχνά περιγράφουν τη σχέση τους με το σύνθημα «ένα έθνος, δύο κράτη», βρίσκονται αντιμέτωπες με σοβαρές διαφωνίες, οι οποίες αγγίζουν την εσωτερική πολιτική, τη θρησκεία και τις στρατηγικές τους επιλογές.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρίσκονται οι περιορισμοί στην ισλαμική μαντίλα στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν, οι αντιδράσεις από την τουρκική πλευρά και οι στενές σχέσεις του Μπακού με το Ισραήλ. Η κρίση αποκαλύπτει ότι ακόμη και μια στενή συνεργασία δεν μπορεί να εξαλείψει τις διαφορετικές επιδιώξεις των δύο κυβερνήσεων.

Η μαντίλα έγινε η αφορμή για τη διπλωματική σύγκρουση

Η ένταση κλιμακώθηκε μετά την εφαρμογή, στις 21 Σεπτεμβρίου, κανόνων για την ενδυμασία στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν. Οι ρυθμίσεις αποσκοπούν, σύμφωνα με την επίσημη αιτιολόγηση, στη διατήρηση της ομοιομορφίας της σχολικής ενδυμασίας και του κοσμικού χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Στην πράξη, όμως, προκάλεσαν αντιδράσεις, καθώς μαθήτριες που φορούσαν ισλαμική μαντίλα φέρεται να αντιμετώπισαν εμπόδια στην πρόσβαση στις σχολικές αίθουσες.

Βίντεο και μαρτυρίες που κυκλοφόρησαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έφεραν το θέμα στο προσκήνιο, προκαλώντας συζητήσεις για τη θρησκευτική ελευθερία και τα όρια της κρατικής παρέμβασης στην εκπαίδευση.

Η Άγκυρα αντιμετώπισε την απόφαση με έντονη κριτική. Ο Οκτάι Σαράλ, σύμβουλος του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, χαρακτήρισε την απαγόρευση απαράδεκτη και κάλεσε το Μπακού να επανεξετάσει τη στάση του. Η παρέμβαση αυτή προκάλεσε αντιδράσεις στην πλευρά του Αζερμπαϊτζάν, που θεώρησε ότι η Τουρκία επιχειρεί να παρέμβει σε ζητήματα εσωτερικής πολιτικής.

Το Μπακού απαντά με αιχμές για ανάμειξη στις εσωτερικές του υποθέσεις

Η αντίδραση του Αζερμπαϊτζάν δεν περιορίστηκε στη διαφωνία για τη σχολική ενδυμασία. Σύμφωνα με τα σχετικά δημοσιεύματα, φιλοκυβερνητικά μέσα και πολιτικοί κύκλοι της χώρας διατύπωσαν κατηγορίες για απόπειρα αποσταθεροποίησης και για δραστηριότητες τουρκικών οργανώσεων στο εσωτερικό της.

Στις αναφορές αυτές περιλαμβάνονται ισχυρισμοί για πιθανή εμπλοκή της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών MIT, καθώς και οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της συνεργασίας και της ανθρωπιστικής βοήθειας. Οι ισχυρισμοί αυτοί δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως αποδεδειγμένα γεγονότα, καθώς αποτελούν κατηγορίες που αποδίδονται σε συγκεκριμένες πηγές.

Το κυβερνών κόμμα του Αζερμπαϊτζάν υπερασπίστηκε την απόφαση για τα σχολεία, επικαλούμενο τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους και την ανάγκη να μην παρεμβαίνει μια άλλη χώρα στις εσωτερικές επιλογές του. Το μήνυμα προς την Άγκυρα ήταν σαφές: οι στενοί ιστορικοί και πολιτιστικοί δεσμοί δεν συνεπάγονται δικαίωμα επιβολής πολιτικών θέσεων.

Η αντιπαράθεση αποκτά ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή οι δύο χώρες έχουν αναπτύξει στενή στρατιωτική και οικονομική συνεργασία. Μια παρατεταμένη κρίση θα μπορούσε να περιπλέξει τις σχέσεις τους σε μια περιοχή όπου οι συμμαχίες έχουν καθοριστικό ρόλο.

Το Ισραήλ στο επίκεντρο των γεωπολιτικών υπολογισμών

Πέρα από τη διαμάχη για τη μαντίλα, ένα ακόμη ζήτημα επιβαρύνει τις σχέσεις των δύο χωρών: η συνεργασία του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ.

Το Μπακού έχει αναπτύξει σημαντικούς δεσμούς με το Τελ Αβίβ στους τομείς της ενέργειας και της άμυνας. Το Ισραήλ έχει προμηθεύσει το Αζερμπαϊτζάν με οπλικά συστήματα, ενώ το αζερικό πετρέλαιο αποτελεί σημαντικό στοιχείο της ενεργειακής συνεργασίας των δύο πλευρών.

Αυτή η σχέση έρχεται σε αντίθεση με τη σκληρή ρητορική του Ερντογάν απέναντι στην ισραηλινή κυβέρνηση και ιδιαίτερα στον Μπενιαμίν Νετανιάχου. Η τουρκική πλευρά έχει επικρίνει τις επιλογές του Μπακού, ενώ το Αζερμπαϊτζάν υπερασπίζεται το δικαίωμά του να χαράσσει ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική με βάση τα δικά του συμφέροντα.

Οι διαφωνίες έγιναν ακόμη πιο εμφανείς όταν η στάση του Αζερμπαϊτζάν απέναντι στο Ισραήλ προκάλεσε αντιδράσεις σε τουρκικούς κύκλους. Η στρατηγική συνεργασία του Μπακού με το Τελ Αβίβ δείχνει ότι η αζερική ηγεσία δεν επιθυμεί να περιορίσει τις διεθνείς επιλογές της αποκλειστικά στις προτεραιότητες της Άγκυρας.

Η ενεργειακή εξάρτηση περιπλέκει την κρίση

Παρά τις εντάσεις, οι οικονομικοί δεσμοί των δύο χωρών αποτελούν σημαντικό παράγοντα που μπορεί να λειτουργήσει ανασταλτικά σε μια πλήρη ρήξη.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο πετρελαϊκός διάδρομος Μπακού–Τιφλίδα–Τσεϊχάν, μέσω του οποίου αζερικό πετρέλαιο μεταφέρεται στη Μεσόγειο μέσω τουρκικού εδάφους. Από εκεί, μέρος των ενεργειακών φορτίων κατευθύνεται προς διεθνείς αγορές, μεταξύ των οποίων και το Ισραήλ.

Η διασύνδεση αυτή αναδεικνύει τις αντιφάσεις της περιφερειακής πολιτικής: ακόμη και όταν οι κυβερνήσεις συγκρούονται σε δημόσιο επίπεδο, οι οικονομικές και ενεργειακές σχέσεις εξακολουθούν να δημιουργούν κοινά συμφέροντα.

Την ίδια στιγμή, η αντιπαράθεση εκτυλίσσεται σε μια περιοχή όπου η Τουρκία, το Ισραήλ και το Αζερμπαϊτζάν επιδιώκουν να διατηρήσουν ή να ενισχύσουν την επιρροή τους. Οι εξελίξεις στον Νότιο Καύκασο, οι σχέσεις με την Αρμενία και οι νέοι εμπορικοί διάδρομοι προσθέτουν ακόμη μεγαλύτερη γεωπολιτική βαρύτητα στην κρίση.

Θα υποχωρήσουν οι δύο πλευρές ή θα βαθύνει το ρήγμα;

Παρά τη σκληρή γλώσσα και τις δημόσιες αιχμές, μια οριστική ρήξη δεν αποτελεί δεδομένη εξέλιξη. Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν εξακολουθούν να έχουν σημαντικά κοινά συμφέροντα στην άμυνα, την οικονομία και τις περιφερειακές μεταφορές.

Το ερώτημα είναι αν οι δύο ηγεσίες θα επιλέξουν την αποκλιμάκωση ή αν οι διαφορές γύρω από τη θρησκεία, την κρατική κυριαρχία και τη συνεργασία με το Ισραήλ θα συνεχίσουν να δηλητηριάζουν το κλίμα.

Η υπόθεση της μαντίλας φαίνεται να λειτούργησε ως καταλύτης για βαθύτερες διαφωνίες. Το επόμενο διάστημα θα δείξει αν η περίφημη αρχή «ένα έθνος, δύο κράτη» θα αποδειχθεί αρκετά ισχυρή ώστε να απορροφήσει τους κραδασμούς ή αν η αντιπαράθεση θα οδηγήσει σε μια νέα, πιο δύσκολη περίοδο στις σχέσεις Άγκυρας και Μπακού.