Εφιαλτικές διαπραγματεύσεις ΗΠΑ – Ιράν: Τα εμπόδια που έχει να υπερβεί ο Τραμπ και ο επόμενος γύρος διαπραγματεύσεων – Διχασμένη η Τεχεράνη

Σημαντικά πολιτικά εμπόδια θα έχει να ξεπεράσει στον επόμενο γύρο διαπραγματεύσεων με το Ιράν ο Ντόναλντ Τραμπ. Πρώτον ο Αμερικανός πρόεδρος καλείται να αποδείξει ότι οποιαδήποτε συμφωνία επιτύχει είναι καλύτερη από εκείνη που υπέγραψε ο Μπαράκ Ομπάμα το 2015 και από τη συμφωνία που είχε προταθεί στη Γενεύη τον περασμένο Φεβρουάριο, πριν ξεκινήσει ο πόλεμος.

Σε διαφορετική περίπτωση θα γίνει αντιληπτό ότι έχει προκαλέσει τεράστια ζημιά στην παγκόσμια οικονομία αν και υπήρχαν εναλλακτικές λύσεις που θα είχαν μικρότερο κόστος σε ανθρώπινες ζωές και οικονομικούς πόρους. Θα πρέπει επίσης να αποδείξει ότι το Ιράν δεν έχει αποκομίσει μόνιμα οφέλη από την ανάληψη του ελέγχου της ναυτιλίας που διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ. Αυτά είναι τα κριτήρια που έχει να επιτύχει η διαπραγματευτική ομάδα των Αμερικανών.

Βέβαια δεν μπορεί κανείς να συγκρίνει την συμφωνία του 2015 για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν κατά τη διάρκεια της προεδρίας Ομπάμα με οποιαδήποτε συμφωνία προκύψει από τις διαπραγματεύσεις στο Πακιστάν, καθώς η φύση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν έχει αλλάξει σημαντικά από το 2015. Επιπλέον, άλλα ζητήματα, όπως το πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν ή η διαχείριση των Στενών του Ορμούζ, έχουν μεγαλύτερη σημασία από ό,τι το 2015.

Τα 4 εμπόδια για τον Τραμπ

Από μια άποψη, οποιαδήποτε συμφωνία στο Ισλαμαμπάντ θα είναι καλύτερη από τη συμφωνία του 2015, καθώς δεν θα περιέχει ρήτρες λήξης ισχύος, μία από τις κύριες κριτικές του Τραμπ για τη συμφωνία του Ομπάμα. Αυτό ήταν και το βασικό επιχείρημα του Τραμπ για να αποχωρήσει από τη συμφωνία το 2018.

Η νέα συμφωνία θα περιλαμβάνει προθεσμίες για συγκεκριμένα γεγονότα που θα την ενεργοποιήσουν, αλλά συνολικά η συμφωνία προορίζεται να είναι αόριστης διάρκειας.
Αυτά είναι, σε γενικές γραμμές, τα τέσσερα σημεία διαφωνίας στα οποία η ομάδα του Τραμπ θα επιδιώξει να επιτύχει πρόοδο σε σχέση με τον Δημοκρατικό προκάτοχό του.

Το πρώτο αφορά τον εγχώριο εμπλουτισμό ουρανίου από το Ιράν. Στις συνομιλίες της Γενεύης που πραγματοποιήθηκαν στις 26 Φεβρουαρίου, οι δύο πλευρές κατέληξαν προσωρινά σε μια θέση σύμφωνα με την οποία η αμερικανική αντιπροσωπεία, κατόπιν οδηγιών του Τραμπ, απαίτησε από το Ιράν να αναστείλει κάθε εγχώριο εμπλουτισμό για 10 χρόνια. Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, ανέφερε ότι, κατά την άποψή του, τα τρία χρόνια ήταν το μέγιστο διάστημα που θα μπορούσε να αντέξει το ιρανικό σύστημα.

Στις συνομιλίες της περασμένης εβδομάδας στο Ισλαμαμπάντ, οι ΗΠΑ αύξησαν το αίτημά τους σε αναστολή εμπλουτισμού ουρανίου στα 20 χρόνια, ενώ ο Τραμπ, σε συνέντευξή του στη New York Post, δήλωσε ότι «δεν του άρεσε η πρόταση των 20 ετών» και θα ήθελε η απαγόρευση του εμπλουτισμού να είναι μόνιμη.

Στην πράξη, κανείς δεν γνωρίζει πόσο χρόνο θα χρειαστεί το Ιράν, δεδομένης της ζημίας που υπέστησαν οι βασικές εγκαταστάσεις εμπλουτισμού που διαθέτει προκειμένου να ξεκινήσει και πάλι τον εμπλουτισμό.

Στις συνομιλίες του 2015, ο Ομπάμα παραδέχτηκε ότι το Ιράν θα μπορούσε να εμπλουτίζει για 15 χρόνια, αλλά μόνο στο επίπεδο καθαρότητας που απαιτείται για ένα πολιτικό πυρηνικό πρόγραμμα, δηλαδή στο 3,67%. Η συμφωνία δεν παραχώρησε ρητά στο Ιράν το δικαίωμα εμπλουτισμού ως θέμα αρχής.

Το δεύτερο ζήτημα είναι τα αποθέματα του Ιράν σε ουράνιο υψηλού εμπλουτισμού. Η συμφωνία Ομπάμα περιόρισε τα αποθέματα ουρανίου του Ιράν σε 3,65% και 300 κιλά.
Πλέον το Ιράν διαθέτει 440,9 κιλά εμπλουτισμένου ουρανίου στο 60% σε ουράνιο-235.

Αυτό το επίπεδο μπορεί να εμπλουτιστεί γρήγορα σε βαθμό κατάλληλο για όπλα δηλαδή στο 90%. Σχεδόν όλο το υλικό είναι σε μορφή αερίου (UF6) και αποθηκεύεται σε μικρά δοχεία, περίπου στο μέγεθος μιας φιάλης καταδύσεων. Το Ιράν δηλώνει ότι από τον Ιούλιο του 2019 δημιούργησε αυτό το απόθεμα σε αυτά τα υψηλότερα επίπεδα καθαρότητας ως διαπραγματευτικό ατού, σε απάντηση στην αποτυχία των ΗΠΑ και της Ευρώπης να άρουν τις κυρώσεις όπως είχαν υποσχεθεί στη συμφωνία του 2015.

Στη Γενεύη, στις 26 Φεβρουαρίου, το Ιράν προσφέρθηκε να «αποδυναμώσει» αυτό το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου – μια μη αναστρέψιμη διαδικασία – από 60% σε 3,67%, το μέγιστο επίπεδο που ορίζεται στη συμφωνία με τον Ομπάμα. Η ίδια συμφωνία είχε περιείχε παρόμοιες διατάξεις τόσο για την αποδυνάμωση όσο και για την εξαγωγή των πλεονασματικών αποθεμάτων.

Οι ΗΠΑ στο Ισλαμαμπάντ δήλωσαν ότι επιθυμούν την απομάκρυνση ολόκληρου του αποθέματος από το Ιράν, ιδανικά υπό την εποπτεία των ΗΠΑ. Δεν είναι σαφές γιατί η μείωση του εμπλουτισμού εντός του Ιράν υπό την πλήρη εποπτεία του ΔΟΑΕ αποτελεί ουσιαστικά χειρότερη επιλογή για τις ΗΠΑ σε σύγκριση με την αποστολή του ουρανίου εκτός της χώρας.

Σύμφωνα με την εφημερίδα Guardian, στη Γενεύη, το Ιράν πρότεινε ένα νέο μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης, δηλώνοντας ότι δεν θα δημιουργήσει αποθέματα ουρανίου και ότι το ουράνιο θα εμπλουτίζεται μόνο βάσει των αναγκών. Αυτό θα ήταν ένα κέρδος που ο Τραμπ θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ξεπερνά οποιαδήποτε συμφωνία του Ομπάμα.

Το τρίτο ζήτημα είναι η άρση των κυρώσεων. Η συμφωνία του 2015 προέβλεπε την αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων ύψους 100 δισ. δολαρίων που είχαν παγώσει στο εξωτερικό, καθώς και την άρση των περιορισμών στο εμπόριο πετρελαίου του Ιράν. Διατήρησε όμως τους περιορισμούς που αφορούσαν την τρομοκρατία, τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τη διάδοση πυραύλων. Στη Γενεύη, προβλεπόταν η άρση πάνω από το 80% των κυρώσεων κατά του Ιράν, με τις κυρώσεις που σχετίζονται με τα ανθρώπινα δικαιώματα να παραμένουν σε ισχύ.

Ωστόσο, η κυβέρνηση Τραμπ αντιμετωπίζει πολιτικούς περιορισμούς όσον αφορά την άρση των κυρώσεων. Το 2015, προσωπικότητες όπως ο Μάρκο Ρούμπιο, τότε γερουσιαστής, επέκριναν σφοδρά τον Ομπάμα, λέγοντας: «Το Ιράν θα χρησιμοποιήσει αμέσως τα χρήματα που λαμβάνει από την άρση των κυρώσεων για να αρχίσει να ενισχύει τις συμβατικές του δυνατότητες. Θα καθιερωθεί ως η κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη στην περιοχή εκτός των Ηνωμένων Πολιτειών και θα αυξήσει το κόστος της δράσης μας στην περιοχή».

Ως αποτέλεσμα, ο Τραμπ επιθυμεί να επιβληθούν ορισμένοι περιορισμοί στο πώς το Ιράν θα δαπανήσει τα χρήματα που θα αποκομίσει από την άρση των κυρώσεων. Από την πλευρά του, το Ιράν δεν μπορεί να αποδεχτεί τέτοιους περιορισμούς και χρειάζεται κάποια εγγύηση ότι η άρση των κυρώσεων θα είναι μόνιμη και όχι αναστρέψιμη, όπως στο παρελθόν. Είναι ακριβώς αυτό το σημείο όπου το έλλειμμα εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο πλευρών καθιστά τη λύση τόσο δύσκολη.

Τέλος, υπάρχει το πλέγμα των μη πυρηνικών ζητημάτων, όπως η υποστήριξη σε δυνάμεις-αντιπροσώπους, οι βαλλιστικοί πύραυλοι και, πάνω απ’ όλα, το μέλλον του στενού του Ορμούζ. Ο Τραμπ παραπονιόταν πάντα ότι η συμφωνία του Ομπάμα αντιμετώπιζε το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν μεμονωμένα και δεν ασχολούνταν με τη γενικότερη συμπεριφορά της χώρας. Μπορεί να αναβάλει αυτά τα ευρύτερα ζητήματα ή θέλει να συμπεριληφθούν με κάποιον τρόπο σε μια ευρύτερη συμφωνία;

Το Ιράν βρίσκεται ανάμεσα σε δύο επιλογές

Το ίδιο το Ιράν φαίνεται διχασμένο ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης του αμερικανικού αποκλεισμού των λιμανιών του, συμπεριλαμβανομένου του αν πρέπει να θεωρηθεί παραβίαση της εκεχειρίας και αν πρέπει να τερματιστεί πριν μπορέσουν να ξαναρχίσουν οι συνομιλίες στο Ισλαμαμπάντ.

Σε γενικότερο επίπεδο, ο Αλί Νασρί, διεθνής δικηγόρος με έδρα το Ιράν, δήλωσε την Τρίτη ότι υπάρχουν δύο αντικρουόμενες απόψεις εντός του Ιράν σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης του ζητήματος των Στενών του Ορμούζ.

Η μία, πιο συγκρουσιακή, άποψη υποστηρίζει την εκμετάλλευση των Στενών για τη δημιουργία εσόδων, την απόκτηση αποζημίωσης για πολεμικές ζημίες και την επιβεβαίωση της εθνικής υπερηφάνειας. Η άλλη το βλέπει ως στρατηγικό διαπραγματευτικό μοχλό για να επιτευχθεί βραχυπρόθεσμα μια διαρκής εκεχειρία, η άρση των κυρώσεων και εγγυήσεις ασφάλειας. «Αργότερα, καθώς το περιβάλλον απειλών υποχωρεί και η προεδρία Τραμπ πιθανότατα τελειώνει, ένα προσεκτικά σχεδιασμένο νομικό σύστημα θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο για το Ιράν να ασκήσει μεγαλύτερη εξουσία πάνω στο πέρασμα», ανέφερε ο δικηγόρος.

Μάλιστα συνέκρινε τις επιλογές που αντιμετωπίζει το Ιράν με το περίφημο πείραμα με τα Marshmallow στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, το οποίο αφορούσε την αναβολή της ικανοποίησης και διεξήχθη τη δεκαετία του 1970. Το πείραμα είχε σκοπό να αναδείξει την σημασία της αναβαλλόμενης ευχαρίστησης (delayed gratification) για τα παιδιά ηλικίας 4 έως 6 ετών και να τα συνδέσει της με τις αρετές του αυτοελέγχου και της υπομονής.

«Η επιτυχία και η πρόοδος της χώρας στο μέλλον εξαρτώνται από την ικανότητά μας να αντιμετωπίσουμε τον πειρασμό της άμεσης ικανοποίησης και να επιλέξουμε μια σταδιακή, μελετημένη και μακροπρόθεσμη πορεία», είπε ο δικηγόρος.

Έτσι, κάπου ανάμεσα στο «τεστ Ομπάμα» το οποίο έχει να κερδίσει ο Τραμπ και στο «τεστ Marshmallow» του Ιράν βρίσκεται ένας δύσκολος δρόμος προς την ειρήνη.