Ένα προάστιο έξω από τη Σμύρνη, που οι ντόπιοι αποκαλούν εδώ και γενιές «Κοιλάδα του Ομήρου», επιστρέφει στο προσκήνιο, καθώς η κινηματογραφική υπερπαραγωγή του Κρίστοφερ Νόλαν, «Η Οδύσσεια», αναζωπυρώνει διεθνώς το ενδιαφέρον για τον ποιητή και τον τόπο που συνδέθηκε με το όνομά του.
Έγινε κι αυτό: «O Όμηρος είναι από αυτά τα χώματα!- Είναι Έλληνας και Ανατολίτης, είναι συμπατριώτης μας!»- Μετά από την επιτυχία της ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, Τούρκοι ισχυρίζονται ότι βρήκαν την σπηλιά που ο Όμηρος έγραψε την Οδύσσεια διεκδικώντας μάλιστα… μέρος της καταγωγής του!
Στις κατάφυτες πλαγιές της περιοχής, ανάμεσα σε ελαιόδεντρα και βραχώδεις σχηματισμούς, βρίσκεται μια σπηλιά που η τοπική παράδοση θέλει να είναι ο τόπος όπου ο Όμηρος συνέθεσε τα περίφημα έπη του. Μια παράδοση που επιμένει στον χρόνο, παρά το γεγονός ότι μέχρι σήμερα κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα πού ακριβώς έζησε, εργάστηκε ή συνέθεσε τα έργα του ο μυστηριώδης ποιητής.
«Οι ντόπιοι αποκαλούσαν ανέκαθεν αυτή την περιοχή Κοιλάδα του Ομήρου. Ταξιδιώτες από ολόκληρο τον κόσμο έρχονταν για να δουν τη σπηλιά όπου, σύμφωνα με την παράδοση, ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του», εξηγεί στο Γαλλικό Πρακτορείο ο Τούρκος ερευνητής Αλτάν Αλτίν, ο οποίος έχει γράψει βιβλίο για το θέμα.
Η συζήτηση γύρω από τη σπηλιά δεν είναι καινούργια. Αντίθετα, αποτελεί κομμάτι ενός μύθου που έχει διαμορφωθεί εδώ και αιώνες γύρω από τον Όμηρο, τη Σμύρνη και την ευρύτερη Ιωνία. Η νέα ταινία του Νόλαν, ωστόσο, μοιάζει να έδωσε νέα πνοή σε μια παλιά ιστορία και να επανέφερε στο προσκήνιο το ερώτημα για τον τόπο καταγωγής του ποιητή.
Ο Όμηρος συνδέεται εδώ και αιώνες με την περιοχή της σημερινής Σμύρνης, στις ακτές του Αιγαίου. Η αρχαία Σμύρνη, άλλωστε, υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του ελληνικού κόσμου και η σχέση της με τον ποιητή αποτελεί αντικείμενο συζήτησης ήδη από την αρχαιότητα.
Τι έγραφε ο Παυσανίας για τον Όμηρο και τη Σμύρνη
Μία από τις σημαντικότερες αρχαίες μαρτυρίες που τροφοδότησαν αυτή την παράδοση προέρχεται από τον Παυσανία. Ο Έλληνας περιηγητής και γεωγράφος, ο οποίος έζησε τον 2ο αιώνα μ.Χ., έγραφε:
«Οι Σμυρναίοι έχουν τον ποταμό Μέλητα, με τα όμορφα νερά του, και στις πηγές του υπάρχει ένα σπήλαιο, όπου λένε ότι ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του».
Η αναφορά αυτή αποτέλεσε μία από τις ψηφίδες πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η μακρά παράδοση που θέλει τον Όμηρο να συνδέεται στενά με τη Σμύρνη και τον ποταμό Μέλητα. Από τότε, το ερώτημα για το πού ακριβώς βρισκόταν η περιοχή που περιέγραφε ο Παυσανίας και εάν η σημερινή σπηλιά του Μπόρνοβα είναι εκείνη που εννοούσε ο αρχαίος συγγραφέας παραμένει ανοιχτό.
Η πρόσβαση στη σπηλιά δεν είναι εύκολη. Οι επισκέπτες πρέπει να κινηθούν μέσα σε ένα δύσβατο, βραχώδες τοπίο, ενώ στο εσωτερικό της υπάρχουν ελληνικές επιγραφές χαραγμένες στους τοίχους. Η ηλικία τους, ωστόσο, δεν έχει προσδιοριστεί με σαφήνεια, γεγονός που αφήνει περιθώριο για νέες ερμηνείες και ερωτήματα.
Και μπορεί η Χίος και άλλες περιοχές του ελληνικού κόσμου να διεκδικούν επίσης τον Όμηρο, όμως η αρχαία Σμύρνη και η ευρύτερη περιοχή της, όπου βρίσκεται σήμερα το Μπόρνοβα, έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη θέση στον ομηρικό χάρτη.
«Για μένα δεν υπάρχει αμφιβολία. Ο Όμηρος είναι από το Μπόρνοβα. Σε κάθε περίπτωση, είναι από την Ιωνία, η οποία περιλαμβάνει τη Σμύρνη και τη Χίο. Είναι από αυτά τα χώματα», δήλωσε ο Αλτίν στο AFP.
Το αρχαίο ανάγλυφο που, όπως υποστηρίζουν, «δείχνει» τη σπηλιά
Στη θεωρία ότι η περιοχή του Μπόρνοβα συνδέεται άμεσα με τον Όμηρο οι ερευνητές προσθέτουν και ένα εντυπωσιακό αρχαιολογικό τεκμήριο: ένα ανάγλυφο του 3ου αιώνα π.Χ., το οποίο απεικονίζει την αποθέωση του ποιητή.
Σύμφωνα με τον Αλτίν, η παράσταση παρουσιάζει στοιχεία που παραπέμπουν με αξιοσημείωτη ακρίβεια στη σπηλιά του Μπόρνοβα, γεγονός που, όπως υποστηρίζει, δεν είχε γίνει αντιληπτό μέχρι σήμερα.
«Αυτό το ανάγλυφο ήταν ήδη γνωστό, αλλά κανείς δεν είχε παρατηρήσει μέχρι σήμερα ότι οι λεπτομέρειές του είναι πανομοιότυπες με εκείνες που συναντάμε στη σπηλιά του Ομήρου. Είναι η πρώτη φορά που έρχεται στο φως μια τόσο λεπτομερής γεωγραφική περιγραφή», υποστήριξε.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνται, σύμφωνα με τους ερευνητές, και ορισμένα από τα αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στα νομίσματα που φέρουν την απεικόνιση του Ομήρου, καθώς θεωρείται ότι μαρτυρούν τον τρόπο με τον οποίο οι κάτοικοι της αρχαίας Σμύρνης αντιλαμβάνονταν τη σχέση τους με τον ποιητή.
«Τα ευρήματα των ανασκαφών, και ιδιαίτερα τα νομίσματα που φέρουν την απεικόνιση του Ομήρου, μας δείχνουν ότι οι κάτοικοι της αρχαίας Σμύρνης θεωρούσαν τον ποιητή έναν από αυτούς», ανέφερε στο AFP ο αρχαιολόγος Μεχμέτ Ακίφ Ερντέμ.
Και η γλώσσα των ομηρικών επών αποτελεί, κατά τον ίδιο, ένα ακόμη στοιχείο που δεν μπορεί να αγνοηθεί:
«Η “Ιλιάδα” και η “Οδύσσεια” γράφτηκαν στις αρχαιοελληνικές διαλέκτους της ιωνικής και της αιολικής, γεγονός που υποδηλώνει ότι η αρχαία Σμύρνη και το Μπόρνοβα θα μπορούσαν να συγκαταλέγονται στους τόπους καταγωγής του Ομήρου».
Έγινε κι αυτό: «O Όμηρος είναι από αυτά τα χώματα!- Είναι Έλληνας και Ανατολίτης, είναι συμπατριώτης μας!»- Μετά από την επιτυχία της ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, Τούρκοι ισχυρίζονται ότι βρήκαν την σπηλιά που ο Όμηρος έγραψε την Οδύσσεια διεκδικώντας μάλιστα… μέρος της καταγωγής του!
Ο Όμηρος «παντού» στο Μπόρνοβα
Η παρουσία του Ομήρου στο Μπόρνοβα, πάντως, δεν περιορίζεται στις αρχαιολογικές θεωρίες και στις συζητήσεις των ιστορικών. Το όνομά του είναι διάχυτο στην περιοχή, από τα μνημεία και τα αγάλματα έως τις πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Στο Γεσίλοβα Χογιούκ, έναν νεολιθικό οικισμό που θεωρείται ο αρχαιότερος γνωστός προϊστορικός ανθρώπινος οικισμός στην περιοχή της Σμύρνης, δεσπόζει προτομή του Ομήρου, συνοδευόμενη από την επιγραφή:
«Συνέθεσα τα έπη της Ιλιάδας και της Οδύσσειας σε αυτή τη γη. Έζησα στο Μπόρνοβα».
Η πόλη διοργανώνει επίσης έκθεση βιβλίου αφιερωμένη στον Όμηρο, ενώ σε πάρκο της περιοχής έχει τοποθετηθεί άγαλμα του Έκτορα, του κορυφαίου ήρωα της Τροίας, συνδέοντας με αυτόν τον τρόπο τη σύγχρονη πόλη με το μυθολογικό σύμπαν της «Ιλιάδας».
Την ίδια ώρα, οι τοπικές Αρχές σχεδιάζουν να αναμορφώσουν τη σπηλιά και να την καταστήσουν προσβάσιμη στο κοινό. Η επιδίωξη είναι διπλή: αφενός να προστατευθεί ένας χώρος που έχει αποκτήσει ιδιαίτερη συμβολική σημασία και αφετέρου να αξιοποιηθεί τουριστικά η αυξανόμενη διεθνής προσοχή γύρω από τον Όμηρο.
«Η διαφύλαξη της κληρονομιάς του Ομήρου αποτελεί καθήκον μας απέναντι στην ανθρωπότητα. Είναι ένας από τους θεμελιωτές της λογοτεχνίας», δήλωσε στο AFP ο δήμαρχος του Μπόρνοβα, Ομέρ Εσκί.
«Οι ιστορίες που αφηγείται αφορούν αυτή τη γη. Το ερώτημα δεν είναι εάν πρέπει ή όχι να διεκδικήσουμε τον Όμηρο. Η ιστορία του είναι και δική μας», πρόσθεσε.
Η απόπειρα να αλλάξει το όνομα της «Κοιλάδας του Ομήρου»
Ωστόσο, η σχέση της περιοχής με το όνομα του αρχαίου ποιητή δεν αποτελεί αντικείμενο καθολικής αποδοχής.
Το 2024, δημοτικοί αξιωματούχοι που πρόσκεινται στο κυβερνών κόμμα AKP του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν πρότειναν να αλλάξει η ονομασία «Κοιλάδα του Ομήρου» και να δοθεί στην περιοχή το όνομα ενός Τούρκου μαχητή.
Το επιχείρημα ήταν ότι μια περιοχή της σύγχρονης Τουρκίας δεν θα έπρεπε να φέρει ελληνικό όνομα. Η πρόταση προκάλεσε αντιδράσεις και έφερε ξανά στην επιφάνεια ένα ευρύτερο ζήτημα: ποιος έχει το δικαίωμα να διεκδικεί την κληρονομιά μιας μορφής που έζησε, σύμφωνα με τις αρχαίες παραδόσεις, πολύ πριν από τη δημιουργία των σύγχρονων εθνικών κρατών.
«Το να σβήσουμε το όνομα του Ομήρου θα ήταν ένα από τα χειρότερα πράγματα που θα μπορούσαμε να κάνουμε στο Μπόρνοβα», απάντησε ο δήμαρχος.
Ο ίδιος επιδιώκει όχι μόνο να διατηρήσει το όνομα, αλλά και να καταστήσει τον Όμηρο σημείο αναφοράς για ολόκληρη την περιοχή, προβάλλοντας το Μπόρνοβα διεθνώς ως έναν από τους τόπους που συνδέονται με τη ζωή και το έργο του ποιητή.
«Νιώθω υπερήφανη που είμαι συμπατριώτισσά του»
Η νέα κινηματογραφική εκδοχή της «Οδύσσειας» φαίνεται πως έχει μεταφέρει τη συζήτηση από τις αίθουσες των πανεπιστημίων και των αρχαιολογικών συνεδρίων στην καθημερινότητα της Σμύρνης.
Ο Μουσταφά Κοτσιγίτ, ιδιοκτήτης βιβλιοπωλείου στη Σμύρνη, λέει ότι η ταινία του Νόλαν αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον για τον Όμηρο, οδηγώντας παράλληλα σε αύξηση των πωλήσεων της «Οδύσσειας».
Έξω από έναν από τους κινηματογράφους της πόλης όπου προβάλλεται η ταινία, η εκπαιδευτικός Σαφάκ Τοσούν περιγράφει το συναίσθημα της ανακάλυψης μιας τόσο διάσημης μορφής ως «δικού τους» ανθρώπου:
«Ήξερα ότι ο Όμηρος ήταν από αυτά τα μέρη, αλλά δεν γνώριζα ότι ήταν συγκεκριμένα από τη Σμύρνη. Είμαστε απίστευτα τυχεροί», δήλωσε. «Νιώθω υπερήφανη, συγκινημένη και βαθιά προνομιούχα που είμαι συμπατριώτισσά του».
Για τον Αλτίν, τα ίχνη της καταγωγής του Ομήρου δεν αναζητούνται μόνο σε αρχαιολογικά ευρήματα ή αρχαίες μαρτυρίες. Υπάρχουν, όπως υποστηρίζει, ακόμη και μέσα στους στίχους των ίδιων των επών.
«Όταν εμβαθύνεις στην “Ιλιάδα”, καταλαβαίνεις πραγματικά ότι ο Όμηρος ήταν Ανατολίτης. Βρίσκεις αναφορές και πολιτισμικά στοιχεία που είναι εντελώς άγνωστα αλλού», είπε.
Ο ίδιος, πάντως, επιχειρεί να απομακρύνει τη συζήτηση από την αντιπαράθεση Ελλάδας και Τουρκίας. Για τον Αλτίν, η ομηρική κληρονομιά προηγείται κατά πολύ των σύγχρονων συνόρων και των εθνικών ταυτοτήτων που διαμορφώθηκαν αιώνες αργότερα.
«Ο Όμηρος έχει ιστορία 2.800 ετών, ενώ τα ελληνοτουρκικά σύνορα είναι μόλις ενός αιώνα», σημειώνει.
Και καταλήγει με μια φράση που επιχειρεί να χωρέσει μέσα της ολόκληρη τη διαμάχη για την καταγωγή του ποιητή:
«Ο Όμηρος είναι Έλληνας. Ο Όμηρος είναι Ανατολίτης. Κανείς από εμάς δεν είναι παλαιότερος από εκείνον, ούτε καν οι χώρες μας».
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα