Ελλάδα 2050: Ξηρασία γεννήσεων, γήρανση και η μάχη για το εργατικό δυναμικό

Σε πρόσφατη έκδοση του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών, ο καθηγητής Βύρωνας Κοτζαμάνης σκιαγραφεί την πορεία του ελληνικού πληθυσμού μέχρι το 2050, εστιάζοντας κυρίως στις δυο κεντρικές ηλικιακές ομάδες: τους 20–64 ετών (εργάσιμη ηλικία) και τους 65+ (ηλικιωμένοι). Η ομάδα των 20–64 ετών αναμένεται να συρρικνωθεί κατά περίπου 1,7 εκατομμύρια, κυρίως εξαιτίας της παρατεταμένης πτώσης της γεννητικότητας (από 2,2 παιδιά/γυναίκα σε λιγότερο από 1,5) και της συρρίκνωσης του γυναικείου πληθυσμού αναπαραγωγικής ηλικίας από τη δεκαετία του 1980 και μετά. Η μετανάστευση μετά το 1990 κατάφερε μόνο να επιβραδύνει αυτή τη μείωση.

Ελλάδα 2050: Ξηρασία γεννήσεων, γήρανση και η μάχη για το εργατικό δυναμικό

Η συρρίκνωση του αριθμού των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας επιτάχυνε αυτή τη μείωση μετά το 1980, οδηγώντας πρώτα σε δραματική μείωση των 0–19 ετών και στη συνέχεια στη συρρίκνωση του νεανικού και του μεσήλικου πληθυσμού. Αν και η εισροή οικονομικών μεταναστών μετά το 1990 περιόρισε ελάχιστα την απώλεια του συνολικού 0–64 ετών, δεν μπόρεσε να ανατρέψει την καθοδική τάση.

Εν τω μεταξύ, οι 65+ ετών αυξάνονται διαρκώς. Οι πολυπληθείς γεννήσεις πριν το 1980, σε συνδυασμό με τη σημαντική μείωση της θνησιμότητας και την άνοδο του προσδόκιμου ζωής, τροφοδότησαν την έκρηξη του γηγενούς γηράσκοντος πληθυσμού. Πλέον, οι συνθήκες μετανάστευσης φέρνουν περισσότερες αναχωρήσεις νέων (25–45 ετών) απ’ όσες αφίξεις, ενισχύοντας την επιτάχυνση της γήρανσης των κατοίκων.

Μέχρι το 2050, αν δεν αλλάξει το μεταναστευτικό ισοζύγιο, ο συνολικός πληθυσμός αναμένεται να συρρικνωθεί κατά 1,3–1,5 εκατομμύρια, ενώ οι 20–64 ετών θα μειωθούν από 5,95 σε περίπου 4,27 εκατομμύρια. Για να διατηρηθούν ωστόσο οι σημερινές 4,015 εκατομμύρια θέσεις εργασίας στην ομάδα αυτή, θα πρέπει το ποσοστό απασχόλησης να αυξηθεί από 67% σε 82% μέσα σε εικοσιπέντε χρόνια· προϋποθέτοντας δραστική ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών σε όλες τις ηλικίες και τη δραστική μείωση της ανεργίας μεταξύ των νέων 20–29 και των 55–64 ετών. Στο δυσμενέστερο σενάριο, η αναλογία απασχολούμενοι/ηλικιωμένοι από 1,6 σήμερα θα πέσει στο 1,1.

Ελλάδα 2050: Ξηρασία γεννήσεων, γήρανση και η μάχη για το εργατικό δυναμικό

Ένα θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο περίπου 700 χιλιάδων την εικοσιπενταετία (+28 χιλ./έτος) θα μετρίαζε σημαντικά την πτώση τόσο του συνολικού πληθυσμού όσο και των 20–64 ετών, φέρνοντας τους εργαζόμενους κοντά στα 4 εκατομμύρια και βελτιώνοντας την αναλογία σε 1,24 απασχολούμενους ανά ηλικιωμένο. Ειδικά οι νέοι και αναπαραγωγικής ηλικίας μετανάστες (25–49 ετών) θα συνέβαλαν στην επιβράδυνση της μείωσης των πιθανών γυναικών μητέρων, περιορίζοντας την πτώση των γεννήσεων.

Παρά τους αριθμούς, ο καθηγητής Κοτζαμάνης τονίζει ότι η βιωσιμότητα της χώρας δεν εξαρτάται μόνο από τον όγκο του εργατικού δυναμικού, αλλά και από την ποιότητά του: επενδύσεις στην εκπαίδευση, κατάρτιση, υγεία και την ενσωμάτωση νέων δεξιοτήτων είναι αναγκαίες για να καλυφθούν όχι μόνο οι συντάξεις και η υγειονομική περίθαλψη, αλλά και οι αυξανόμενες ανάγκες μιας σύγχρονης οικονομίας. Νέες πολιτικές υποστήριξης της οικογένειας, μέτρα ενίσχυσης της γυναικείας απασχόλησης, ανταγωνιστικές ευκαιρίες καριέρας και ελκυστικά πλαίσια για μετανάστες μπορούν να κάνουν τη διαφορά μεταξύ μιας συρρίκνωσης χωρίς επιστροφή και μιας προσαρμοστικής ανάκαμψης.