Ένας «Ηρακλής Πουαρό» αποκάλυψε μια από τις μεγαλύτερες ληστείες μουσείων στον κόσμο

Ο Ittai Gradel, ένας ακαδημαϊκός από τη Δανία, ξεκίνησε επαγγελματική του δραστηριότητα ως συλλέκτης βιβλίων, αλλά διαπίστωσε ότι επρόκειτο για μια κορεσμένη αγορά.

Στράφηκε σε μια πιο εξειδικευμένη ειδικότητα: πολύτιμους λίθους από την ελληνορωμαϊκή περίοδο. Μόνο μια χούφτα ειδικών διαθέτουν επαρκείς γνώσεις για να διαχωρίσουν τα αρχαία γυάλινα ή ημιπολύτιμα κοσμήματα από χαραγμένους λίθους από τα νεότερα αντίγραφα. Ο Gradel, ο οποίος δεν έχει γραφείο και εργάζεται από ένα λιτό σπίτι σε ένα νησί της Δανίας, περνάει τις μέρες του σαρώνοντας τα εμπορεύματα των δημοπρασιών και των εμπόρων, αναζητώντας cameos και intaglios σε πολύ χαμηλές τιμές, ώστε να μπορεί να αγοράσει και να πουλήσει με κέρδος.

Πριν από μια δεκαετία, όντας έμπορος πολύτιμων λίθων, «χάζευε» στο eBay, όταν ξαφνικά κατάλαβε ότι είχε πέσει πάνω σε ένα χρυσωρυχείο.

Ο Gradel αντίκρισε στην οθόνη του έναν διαδικτυακό πωλητή με το όνομα Sultan1966 να διαφημίζει ένα γυάλινο πετράδι του 19ου αιώνα. Ο Gradel κατάλαβε αμέσως ότι επρόκειτο για κάτι πολύ πιο πολύτιμο: μια ρωμαϊκή Μέδουσα του δεύτερου αιώνα, με τη μυθική Γοργόνα με τα φίδια για μαλλιά. Την αγόρασε για 15 λίρες συν τα ταχυδρομικά τέλη και στη συνέχεια την πούλησε σε έναν συλλέκτη για μερικές χιλιάδες λίρες.

Ο Sultan1966 είπε ότι τα είχε αποκτήσει από τον παππού του, ο οποίος είχε ένα παλαιοπωλείο στο Γιορκ, στη βόρεια Αγγλία και πέθανε το 1953

Κάτι κρύβει ο Sultan1966
Τα χρόνια που ακολούθησαν, ο Sultan1966 συνέχισε να ανακαλύπτει απίθανα αντικείμενα σε εξαιρετικά χαμηλές τιμές. Ο Gradel απέκτησε ένα δαχτυλίδι για 150 λίρες, το οποίο θεωρούσε ότι ήταν αντίγραφο ενός δαχτυλιδιού από το βασίλειο των Πτολεμαίων, μια αρχαία ελληνοαιγυπτιακή αυτοκρατορία. Αλλά όταν παρέλαβε το αντικείμενο και επιβεβαίωσε ότι επρόκειτο για ένα αυθεντικό, που «μετρούσε» πάνω 2.000 χρόνια ζωής, ο Gradel είπε στον Sultan1966 ότι είχε υπολογίσει εσφαλμένα το δαχτυλίδι του και του έστειλε 500 λίρες επιπλέον. «Ήταν τραγελαφικό», θυμάται.

Ο Gradel ρώτησε τον πωλητή, έναν Άγγλο, το όνομα του οποίου καταχωρήθηκε ως Paul Higgins, για τον τρόπο που είχε βρει αυτά τα αντικείμενα. Ο Sultan1966 είπε ότι τα είχε αποκτήσει από τον παππού του, ο οποίος είχε ένα παλαιοπωλείο στο Γιορκ, στη βόρεια Αγγλία, και πέθανε το 1953. Ο Gradel έλεγξε τα αρχεία θανάτου και διαπίστωσε ότι ένας τέτοιος άνθρωπος με το ίδιο όνομα είχε όντως πεθάνει, αλλά το 1952. Οι εξωφρενικά χαμηλές τιμές και η αληθοφανής ιστορία άφησαν τον Gradel να αισθάνεται καλά με το γεγονός ότι είχε συναντήσει τον πωλητή των ονείρων κάθε εμπόρου. «Δεν είχα ιδέα», θυμάται ο Gradel.

Τότε, το 2016, ο Sultan1966 ανέβασε κατά λάθος ένα αντικείμενο στο eBay. Παρουσίαζε ένα θραύσμα από ένα σαρδόνυξ που χρονολογείτο από τους ρωμαϊκούς χρόνους και είχε χαραγμένο το κεφάλι και τον ώμο μιας κοπέλας που σκύβει προς τα δεξιά της. Γοητευμένος, ο Gradel τράβηξε στιγμιότυπο το αντικείμενο. Ο Sultan1966 το απέσυρε αμέσως από τον ιστότοπο και ενημέρωσε ότι στην ουσία ανήκε στην αδελφή του, η οποία δεν ήθελε να το πουλήσει.

Δύο άνδρες έκλεψαν την Κραυγή του Έντβαρτ Μουνκ από ένα μουσείο του Όσλο το 1994, αφήνοντας πίσω τους ένα σημείωμα στους διευθυντές του, με το οποίο τους ευχαριστούσαν για την ελλιπή ασφάλεια

Photo: Βρετανικό Μουσείο | Photo: REUTERS/Toby Melville

Ο Gradel δεν ασχολήθηκε περαιτέρω με το ζήτημα. Το 2020, όμως, έπεσε πάνω σε μια εικόνα στον ιστότοπο του Βρετανικού Μουσείου που έδειχνε το ίδιο ακριβώς αντικείμενο στη συλλογή του. Επιπροσθέτως, η έγχρωμη φωτογραφία ήταν πρόσφατη. Ξαφνικά ο Gradel συνειδητοποίησε: Υπάρχει ένας κλέφτης στο Βρετανικό Μουσείο. «Και πιθανότατα βρίσκεται ακόμα εντός των τειχών», λέει.

Έτσι ξεκίνησε μια «ιστορία μυστηρίου» με αντίκες -στην οποία συμμετείχαν ένας ιερέας-αρχαιολόγος με έδρα την Οξφόρδη, μια ομάδα εμπόρων σπάνιων πολύτιμων λίθων και ορισμένοι από τους πιο σπουδαίους επιστήμονες του Βρετανικού Μουσείου-.

Σκάνδαλα
Το καλοκαίρι το Βρετανικό Μουσείο ανακοίνωσε ότι περίπου 2.000 αντικείμενα είχαν εξαφανιστεί από τη συλλογή του. Ο διευθυντής του μουσείου υπέβαλε την παραίτηση του. Η αστυνομία έχει επιληφθεί της υπόθεσης. Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει κανένας που να έχει κατηγορηθεί για κάποιο έγκλημα. Αλλά κράτη, όπως η Νιγηρία και η Κίνα, αξιοποίησαν το σκάνδαλο για να προωθήσουν τα μακροχρόνια αιτήματα για την επιστροφή των αντικειμένων που φυλάσσονται στο μουσείο. Η ζημιά στη φήμη του μουσείου είναι ενδεχομένως ανυπολόγιστη και πολλά από τα φερόμενα ως κλεμμένα αντικείμενα ίσως δεν βρεθούν ποτέ.

Ο κόσμος της τέχνης είναι γεμάτος από ιστορίες παράτολμων ληστειών που αφορούν έργα διεθνούς φήμης, από τον πρώην εργάτη του Λούβρου το 1911 που απλά έκλεψε τη Μόνα Λίζα καθώς γύριζε στο σπίτι του μέχρι τους δύο άνδρες που έκλεψαν την Κραυγή του Έντβαρτ Μουνκ από ένα μουσείο του Όσλο το 1994, αφήνοντας πίσω τους ένα σημείωμα στους διευθυντές του, με το οποίο τους ευχαριστούσαν για την ελλιπή ασφάλεια.

Στην περίπτωση αυτή, υποψιάζεται ο Gradel, αυτό που συνέβη ήταν πολύ πιο κοινότυπο -και, ως εκ τούτου, πιο ανησυχητικό. Το Βρετανικό Μουσείο είχε αποτύχει στο να αποδελτιώσει επαρκώς χιλιάδες κομμάτια του. Εν τω μεταξύ, οι επιμελητές του είχαν ελεύθερη πρόσβαση σε έναν από τους μεγαλύτερους θησαυρούς στον κόσμο. Και ένας από αυτούς ενδεχομένως να έχει ξεφύγει.

Peter Higgs, μήπως είσαι επιμελητής;
Ο 58χρονος Gradel είναι ένας απίθανος Ηρακλής Πουαρό. Απολαμβάνοντας έναν χυμό ντομάτας σε ένα μπαρ στο κέντρο του Λονδίνου ένα απόγευμα του Σεπτεμβρίου, ο πανεπιστημιακός αφηγείται με ακρίβεια τις λεπτομέρειες της συνεργασίας του με το μουσείο και δίνει μια ενθουσιώδη περιγραφή των χαραγμένων λίθων που έχει δει και συλλέξει όλα αυτά τα χρόνια.

Το μουσείο λέει ότι η συντριπτική πλειονότητα των αντικειμένων που λείπουν προέρχονται από το τμήμα της Ελλάδας και της Ρώμης

Ως νεαρός, ο ισραηλινής καταγωγής, Gradel, δούλευε ως σιδηροδρομικός στον υπόγειο σιδηρόδρομο του Λονδίνου για να πληρώνει τις σπουδές του. Μετά από τις σπουδές του στην αρχαιολογία και ένα σύντομο πέρασμα από τη βρετανική ακαδημαϊκή κοινότητα, που δεν του άρεσε καθόλου, αποφάσισε το 2008 να ασχοληθεί με το εμπόριο αρχαιοτήτων.

Καθώς καθόταν στο γραφείο του στη Δανία, εξέτασε τις πληρωμές του προς τον Sultan1966 ή τον Paul Higgins, ελέγχοντας τον λογαριασμό του στο PayPal. Αν και ο πωλητής καταχώρησε το όνομα του ως Paul Higgins στο eBay, είχε διαφορετικό όνομα στο λογαριασμό του στο PayPal: Peter Higgs. Στην αρχή ο Gradel δεν το θεώρησε σπουδαίο, καθώς δεν είχε ακούσει κανέναν με αυτό το όνομα. Στη συνέχεια τηλεφώνησε σε έναν φίλο του έμπορο, τον Rolf von Kiaer, ο οποίος είχε επίσης αγοράσει αντικείμενα από τον Sultan1966, για να του αναλύσει την περίεργη κατάσταση. «Ittai», του είπε σοκαρισμένος ο Kiaer. «Έχεις επίγνωση ότι αυτό είναι το όνομα ενός επιμελητή του Βρετανικού Μουσείου, σωστά;».

Ρισκάρουν, αλλά γιατί;
Στον απόηχο του σκανδάλου, ο Gradel βρίσκεται σε επαφή με την αστυνομία και την ανεξάρτητη διερεύνηση του μουσείου. Λέει ότι ανοίγοντας ένα συρτάρι, το προσωπικό του Βρετανικού Μουσείου ανακάλυψε ότι έλειπε σχεδόν ολόκληρη η συλλογή 935 ατομικών μη καταγεγραμμένων πολύτιμων λίθων. Ίσως άλλα 150 κομμάτια με χρυσά προσαρτήματα ή βάσεις να έχουν λιώσει και πουληθεί.

Το Βρετανικό Μουσείο απέφυγε να σχολιάσει τη διεξαγόμενη έρευνα ή την υποτιθέμενη εμπλοκή του Higgs, αλλά δήλωσε ότι επισπεύδει τη διαδικασία καταγραφής υπό νέα διεύθυνση. Το μουσείο λέει ότι η συντριπτική πλειονότητα των αντικειμένων που λείπουν προέρχονται από το τμήμα της Ελλάδας και της Ρώμης. Πρόσθεσε ότι πρόκειται κυρίως για πολύτιμους λίθους και χρυσά κοσμήματα. «Ήμασταν τα θύματα μιας δουλειάς εκ των έσω από κάποιον που, πιστεύουμε, για μεγάλο χρονικό διάστημα έκλεβε από το μουσείο ενώ το μουσείο είχε δείξει εμπιστοσύνη», δήλωσε πρόσφατα ο Όσμπορν, πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου, σε βρετανική κοινοβουλευτική επιτροπή. Συμπλήρωσε ότι οι κλοπές μπορεί να διαρκούσαν έως και 25 χρόνια και ότι ο φερόμενος ως δράστης αλλοίωσε τα αρχεία του ηλεκτρονικού υπολογιστή για να αποκρύψει τις κλοπές του. Το μουσείο έχει μέχρι στιγμής ανακτήσει 350 αντικείμενα.

Ο Gradel και άλλοι εμπλεκόμενοι δεν μπορούν ακόμη να καταλάβουν γιατί κάποιος θα έπαιρνε το ρίσκο να πουλήσει πολύτιμα αντικείμενα με αυτή τη έκπτωση, πόσο μάλλον ένας επιμελητής που είχε αφιερώσει τη ζωή του στην προστασία και την εκμάθηση αυτών των αρχαίων αντικειμένων. Εκτιμούν ότι πρόκειται μάλλον για ένα παιχνίδι «μεγέθους» που συνεχίστηκε για χρόνια με την ελπίδα ότι λίγα – λίγα και μικρά αντικείμενα σε πολύ χαμηλές τιμές δεν θα τραβούσαν την προσοχή.