Γεωπολιτικές ανατροπές και εξελίξεις στη Λιβύη: Ο Σαντάμ Χαφτάρ “γλυκοκοιτάζει” την Προεδρία, η Τουρκία κερδίζει έδαφος και ο Τραμπ μπαίνει στο παιχνίδι – Τι γίνεται, όμως, με τα Ελληνικά συμφέροντα;

Μια νέα, σύνθετη γεωπολιτική εξίσωση διαμορφώνεται στη Λιβύη, με πιθανές επιπτώσεις που ξεπερνούν τα σύνορα της βορειοαφρικανικής χώρας και φτάνουν μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο. Η αιφνιδιαστική έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης, οι επαφές με την Άγκυρα και η αμερικανική διπλωματική κινητικότητα επαναφέρουν στο προσκήνιο το κρίσιμο ερώτημα: ποιος θα καθορίσει την επόμενη ημέρα της χώρας;

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Σαντάμ Χαφτάρ, γιος του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος φαίνεται να επιδιώκει ισχυρότερο πολιτικό και στρατιωτικό ρόλο. Σύμφωνα με την ανάλυση του Λίβυου ερευνητή Εμαντεντίν Μπάντι στο Al Jazeera, οι τελευταίες κινήσεις ενδέχεται να συνδέονται με τις φιλοδοξίες του για τη μελλοντική ηγεσία της Λιβύης. Πρόκειται, ωστόσο, για εκτίμηση και όχι για επιβεβαιωμένη συμφωνία διαδοχής.

Η μεγάλη ανατροπή με το τουρκολιβυκό μνημόνιο

Για χρόνια, το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ στην ανατολική Λιβύη αντιτασσόταν στη θαλάσσια συμφωνία που υπέγραψε η Τουρκία με την κυβέρνηση της Τρίπολης το 2019. Η στάση αυτή αποτελούσε σημαντικό πολιτικό εμπόδιο για την Άγκυρα.

Στις 20 Οκτωβρίου 2026, όμως, η Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης ενέκρινε το μνημόνιο, προκαλώντας αντιδράσεις από την Ελλάδα, την Αίγυπτο και την Κύπρο.

Η αλλαγή αυτή μεταβάλλει τους πολιτικούς συσχετισμούς στην περιοχή και ενισχύει τη διπλωματική θέση της Τουρκίας. Δεν επιλύει, ωστόσο, τη νομική διαμάχη γύρω από τη συμφωνία ούτε αναιρεί τις αντιρρήσεις που έχουν διατυπώσει η Αθήνα και άλλες χώρες.

Ο Σαντάμ Χαφτάρ και η μάχη για την επόμενη ημέρα

Η Λιβύη παραμένει βαθιά διαιρεμένη, με την κυβέρνηση της Τρίπολης στα δυτικά και τις ανατολικές αρχές που στηρίζονται στις δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ. Η πολιτική αστάθεια που ακολούθησε την ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι το 2011 εξακολουθεί να καθορίζει την πορεία της χώρας.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Σαντάμ Χαφτάρ έχει αποκτήσει αυξημένες στρατιωτικές αρμοδιότητες και επαφές με ξένους παράγοντες. Η ενίσχυση της παρουσίας του τροφοδοτεί σενάρια ότι επιδιώκει να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο σε μια μελλοντική πολιτική διευθέτηση.

Η διαδοχή, όμως, δεν είναι δεδομένη. Η εξουσία στη Λιβύη εξαρτάται από σύνθετες ισορροπίες ανάμεσα σε στρατιωτικούς μηχανισμούς, πολιτικές ομάδες και ξένες δυνάμεις. Δεν έχει ανακοινωθεί συμφωνία που να εγγυάται στον Σαντάμ την ανάληψη της προεδρίας.

Η Τουρκία αναζητά ρόλο και στα δύο στρατόπεδα

Η Άγκυρα διαθέτει ισχυρή παρουσία στη δυτική Λιβύη, αλλά τα τελευταία χρόνια έχει ανοίξει διαύλους επικοινωνίας και με το στρατόπεδο Χαφτάρ. Αυτή η προσέγγιση δημιουργεί νέες δυνατότητες επιρροής για την τουρκική πλευρά.

Σύμφωνα με την ανάλυση του Εμαντεντίν Μπάντι, ο Σαντάμ ενδέχεται να επιδιώκει την υποστήριξη της Τουρκίας, καθώς η επιρροή της στη δυτική Λιβύη θα μπορούσε να αποδειχθεί κρίσιμη σε οποιαδήποτε προσπάθεια ενοποίησης της χώρας.

Η έγκριση του μνημονίου ερμηνεύεται σε αυτό το πλαίσιο ως ένδειξη πολιτικής προσέγγισης. Δεν υπάρχει, πάντως, δημόσια επιβεβαίωση ότι η Τουρκία έχει δεσμευθεί να στηρίξει τον Σαντάμ για την προεδρία ως αντάλλαγμα για την έγκριση της συμφωνίας.

Στο παρασκήνιο και η Ουάσιγκτον του Ντόναλντ Τραμπ

Η αμερικανική διπλωματία αποτελεί ακόμη έναν παράγοντα στις εξελίξεις. Ο Μασάντ Μπούλος, σύμβουλος του Ντόναλντ Τραμπ για αραβικά και αφρικανικά ζητήματα, έχει συνδεθεί με προσπάθειες διαμεσολάβησης μεταξύ των αντίπαλων λιβυκών πλευρών.

Στόχος των διπλωματικών επαφών είναι να διερευνηθούν δρόμοι για πολιτική συνεννόηση και περιορισμό του παρατεταμένου διχασμού. Ο Μπάντι εκτιμά ότι μια τέτοια διαδικασία θα μπορούσε να προσφέρει στον Σαντάμ ευκαιρία να διεκδικήσει κεντρικό ρόλο στην επόμενη ημέρα της χώρας.

Ωστόσο, η αμερικανική εμπλοκή δεν ισοδυναμεί με επίσημη υποστήριξη της υποψηφιότητάς του. Μέχρι στιγμής δεν έχει ανακοινωθεί σχέδιο της Ουάσιγκτον που να τον ορίζει ως μελλοντικό πρόεδρο της Λιβύης.

Οι στρατιωτικές συνομιλίες στην Άγκυρα και το δύσκολο εγχείρημα της ενοποίησης

Οι επαφές που πραγματοποιήθηκαν στην Άγκυρα στις 23 Οκτωβρίου έδωσαν νέα διάσταση στις προσπάθειες προσέγγισης των αντίπαλων λιβυκών πλευρών.

Στις συνομιλίες συμμετείχαν ο Σαντάμ Χαφτάρ και ο Αμπντουσαλάμ αλ Ζούμπι, αναπληρωτής υπουργός Άμυνας της κυβέρνησης της Τρίπολης. Στο τραπέζι βρέθηκαν προτάσεις για την ενοποίηση των στρατιωτικών δομών, ενώ, σύμφωνα με σχετικά δημοσιεύματα, εξετάστηκε και η δημιουργία κοινής διοίκησης στη Σύρτη.

Οι διαφωνίες για τον έλεγχο και την πολιτική εποπτεία ενός ενιαίου στρατιωτικού μηχανισμού, ωστόσο, παραμένουν σημαντικές. Συνεπώς, οι συνομιλίες δεν σημαίνουν ότι έχει ήδη επιτευχθεί συμφωνία για την ενοποίηση των δυνάμεων.

Η αλλαγή στην ηγεσία της Βουλής και οι νέες ισορροπίες

Σημαντική εξέλιξη αποτέλεσε και η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ από την προεδρία της Βουλής των Αντιπροσώπων στις αρχές Οκτωβρίου. Ο Σάλεχ κατείχε τη θέση επί περίπου 12 χρόνια, διατηρούσε στενές σχέσεις με την Αίγυπτο και είχε αντιταχθεί στη συμφωνία με την Τουρκία.

Τη θέση του ανέλαβε ο Αλ Σαλχίν Αμπντουλνάμπι, ο οποίος είχε προηγουμένως ηγηθεί της κοινοβουλευτικής επιτροπής φιλίας Λιβύης–Τουρκίας.

Ο Μπάντι συνδέει την αλλαγή αυτή με τη μεταβολή των εσωτερικών συσχετισμών στην ανατολική Λιβύη. Η χρονική αλληλουχία, ωστόσο, δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι οι συγκεκριμένες κινήσεις αποτελούν μέρος ενός ενιαίου σχεδίου για την ανάδειξη του Σαντάμ στην εξουσία.

Ο αδελφός του Σαντάμ και ο παράγοντας της Αιγύπτου

Ο Σαντάμ δεν είναι το μοναδικό πρόσωπο της οικογένειας Χαφτάρ με επιρροή στον στρατιωτικό μηχανισμό. Ο αδελφός του, Χάλεντ Χαφτάρ, έχει επίσης αναλάβει υψηλές στρατιωτικές αρμοδιότητες και, σύμφωνα με την ανάλυση, διατηρεί στενότερες σχέσεις με το Κάιρο.

Αυτή η παράμετρος προσθέτει μια ακόμη διάσταση στις ισορροπίες της οικογένειας. Εάν η Αίγυπτος εκτιμήσει ότι η προσέγγιση του Σαντάμ με την Τουρκία απομακρύνει την ανατολική Λιβύη από τα δικά της συμφέροντα, θα μπορούσε να αναζητήσει διαφορετικούς διαύλους επιρροής.

Προς το παρόν, πάντως, δεν έχει επιβεβαιωθεί ότι η αιγυπτιακή πλευρά προωθεί τον Χάλεντ ως εναλλακτικό διάδοχο.

Αίγυπτος και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα μπροστά σε νέα δεδομένα

Η Αίγυπτος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αποτελούν διαχρονικούς υποστηρικτές του στρατοπέδου Χαφτάρ, με σημαντικά συμφέροντα στη σταθερότητα της Λιβύης και στην περιφερειακή ασφάλεια.

Για το Κάιρο, η γειτονική χώρα συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια των συνόρων του, ενώ η θαλάσσια οριοθέτηση στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελεί ξεχωριστό πεδίο ενδιαφέροντος. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, από την πλευρά τους, διατηρούν μακροχρόνιες σχέσεις με τις ανατολικές λιβυκές δυνάμεις.

Η προσπάθεια του Σαντάμ να διατηρήσει σχέσεις με τους παραδοσιακούς υποστηρικτές της οικογένειας, ενώ παράλληλα προσεγγίζει την Τουρκία, θα απαιτήσει λεπτούς χειρισμούς. Τα συμφέροντα των εμπλεκόμενων χωρών δεν ταυτίζονται σε όλα τα περιφερειακά ζητήματα.

Γιατί η εξέλιξη προκαλεί ανησυχία στην Αθήνα

Για την Ελλάδα, η μεταβολή της στάσης της ανατολικής Λιβύης απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο έχει ιδιαίτερη σημασία. Η συμφωνία του 2019 αποτυπώνει θαλάσσιες διεκδικήσεις της Άγκυρας και της Τρίπολης τις οποίες η Αθήνα απορρίπτει, υποστηρίζοντας ότι παραγνωρίζουν τα δικαιώματα ελληνικών νησιών, ιδίως της Κρήτης.

Η έγκριση από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης ενισχύει πολιτικά τη θέση της Τουρκίας, αλλά δεν επιλύει τη διαφωνία ως προς τη νομιμότητα και τις συνέπειες της συμφωνίας. Η ελληνική διπλωματία καλείται πλέον να παρακολουθεί ακόμη στενότερα τις σχέσεις ανάμεσα στην Άγκυρα, την οικογένεια Χαφτάρ, την Αίγυπτο και την Ουάσιγκτον.

Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο ποιος θα αναλάβει την ηγεσία της Λιβύης, αλλά και ποια κατεύθυνση θα ακολουθήσει η χώρα στις θαλάσσιες διαφορές και στις περιφερειακές συμμαχίες της.

Το μεγάλο ερώτημα: Ποιος θα καθορίσει την επόμενη ημέρα της Λιβύης;

Η έγκριση του μνημονίου, οι αλλαγές στην κοινοβουλευτική ηγεσία και οι συνομιλίες στην Άγκυρα δημιουργούν ένα νέο τοπίο. Η πιθανότητα ο Σαντάμ Χαφτάρ να επιδιώκει την προεδρία αποτελεί βασικό στοιχείο της ανάλυσης, αλλά δεν συνιστά επιβεβαιωμένη εξέλιξη.

Η Λιβύη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει βαθιές πολιτικές και στρατιωτικές διαιρέσεις, ενώ οι ξένες δυνάμεις επιδιώκουν να διασφαλίσουν τα δικά τους συμφέροντα. Το αν θα προκύψει συμφωνία για την ενοποίηση της χώρας ή για μια νέα ηγεσία παραμένει ανοιχτό.

Για την Ελλάδα, κάθε μεταβολή στις σχέσεις Λιβύης–Τουρκίας έχει άμεση γεωπολιτική σημασία. Οι επόμενες κινήσεις των εμπλεκόμενων πλευρών θα δείξουν αν η νέα προσέγγιση αποτελεί μια προσωρινή τακτική σύμπλευση ή την αρχή μιας ευρύτερης αναδιάταξης στην Ανατολική Μεσόγειο.