Η παγκόσμια εξουσία ξαναμοιράζεται και ο κόσμος που ξέραμε τελειώνει – Γιατί και πως οι ραγδαίες εξελίξεις που εκτυλίσσονται αφορούν άμεσα και την Ελλάδα; – Η ρήξη ΗΠΑ–Ευρώπης και το τέλος του Διεθνούς Δικαίου

Όσα ειπώθηκαν –και κυρίως όσα υπονοήθηκαν– στο φετινό Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, σε συνδυασμό με το «ψυχόδραμα» της Γροιλανδίας και τη σκληρή γλώσσα ηγετών όπως ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ για το τέλος της «τάξης που βασίζεται σε κανόνες», έχουν εκτοξεύσει τη γεωπολιτική ανησυχία της Δύσης σε πρωτοφανή επίπεδα. Σύγχυση, φόβος και αίσθηση ιστορικής καμπής κυριαρχούν, ιδιαίτερα στην Ευρώπη.

Η εφημερίδα brusselssignal.eu αποτυπώνει εύστοχα το κλίμα: η διατλαντική σχέση, όπως τη γνωρίσαμε για περισσότερα από 80 χρόνια, μοιάζει να πλησιάζει σε σημείο μη επιστροφής. Και αυτό δεν είναι απλώς ένα διπλωματικό ζήτημα· είναι ένα υπαρξιακό ερώτημα ασφάλειας, οικονομίας και στρατηγικής επιβίωσης για την Ευρώπη.

Η ρήξη ΗΠΑ–Ευρώπης και το τέλος του Διεθνούς Δικαίου

Πέρα από τη στρατιωτική διάσταση, μια βαθιά «πολιτισμική» ρήξη με τις Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσε να αποδειχθεί καταστροφική για τη μελλοντική ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα – οικονομική, τεχνολογική και γεωπολιτική. Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πού θα οδηγήσει το διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στην Αμερική και τους παραδοσιακούς της συμμάχους, ούτε καν για τις ίδιες τις ΗΠΑ.

Κάποιες ελπίδες επενδύονται σε πολιτικές εξελίξεις στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών: ενδιάμεσες εκλογές, πιθανή επιστροφή των Δημοκρατικών το 2028, μια υποτιθέμενη «αποκατάσταση» της προ-Τραμπ εποχής. Όμως αυτές οι προσδοκίες μοιάζουν ολοένα και πιο ουτοπικές. Ακόμη κι αν το δόγμα MAGA υποχωρήσει προσωρινά, τα βαθύτερα ρήγματα –μετανάστευση, πολιτισμικός πόλεμος, κοινωνικός διχασμός– θα παραμείνουν και πιθανότατα θα ενταθούν. Η πιθανότητα αναβίωσης μιας πιο σκληρής εκδοχής του τραμπισμού θα αιωρείται για χρόνια.

Το μήνυμα προς τους συμμάχους της Αμερικής είναι πλέον σαφές: μετά την εμπειρία της Γροιλανδίας και άλλων κρίσεων, κανείς δεν θα επιστρέψει αφελώς στην «κανονικότητα» της προ-Τραμπ εποχής. Η απόφαση για μείωση της εξάρτησης από τον αμερικανικό στρατό και για ενίσχυση της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας έχει καταστεί μόνιμο στοιχείο της ευρωπαϊκής πολιτικής, όσο δύσκολο, ακριβό ή αβέβαιο κι αν είναι το εγχείρημα.

Δύο δυνάμεις που επιταχύνουν την αποσύνθεση της τάξης

Η ιδιαιτερότητα της παρούσας ιστορικής στιγμής έγκειται στο ότι δύο μεγάλες δυνάμεις δρουν ταυτόχρονα και αλληλοενισχύονται:
α) η νέα αμερικανική εξωτερική πολιτική της δεύτερης κυβέρνησης Τραμπ και
β) η επιταχυνόμενη αποσύνθεση του διεθνούς πλαισίου θεσμών και κανόνων που στήριξε την παγκόσμια τάξη μετά το 1945.

Το ερώτημα, λοιπόν, είναι αμείλικτο: πού οδεύει ο κόσμος;

Τέσσερα σενάρια για τη νέα παγκόσμια τάξη

1. Σφαίρες Επιρροής
Σε αυτό το σενάριο, ο κόσμος διχοτομείται de facto ανάμεσα στις μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις: ΗΠΑ, Κίνα και Ρωσία. Η Ευρώπη, στρατιωτικά αποδυναμωμένη και κοινωνικά πασιφιστική, παραμένει στο περιθώριο. Δεν υπάρχει παγκόσμιο σύστημα κανόνων· μόνο μια εύθραυστη, τριπολική ισορροπία που προκύπτει μετά από αναταραχές και πολέμους. Η στρατιωτική ισχύς καθίσταται το υπέρτατο εργαλείο – ακόμη και για οικονομικό καταναγκασμό.

2. Συμφωνία Δυνάμεων
Εμπνευσμένο από το Σύστημα του Κογκρέσου του 1815, αυτό το σενάριο προβλέπει μια συντηρητική, αυστηρά διαπραγματευμένη παγκόσμια σταθερότητα. Μια πιθανή «Core 5» (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία, Ινδία, Ιαπωνία) θα αντικαθιστούσε την G7 ως πραγματικό κέντρο αποφάσεων. Η Ευρώπη και πάλι απουσιάζει. Ωστόσο, το σενάριο αυτό απαιτεί υψηλού επιπέδου διπλωματία, κοινά συμφέροντα και πολιτική ωριμότητα – στοιχεία που σήμερα σπανίζουν.

3. Επιστροφή της Αυτοκρατορίας
Εδώ μιλάμε για την πλήρη επαναφορά της κλασικής αυτοκρατορικής πολιτικής, χωρίς προσχήματα. Η κυριαρχία, το διεθνές δίκαιο και η κρατική υπόσταση υποχωρούν μπροστά στη γυμνή ισχύ. Οι δηλώσεις Πούτιν για την Ουκρανία και η απαξίωση της κυριαρχίας τρίτων χωρών από τον Τραμπ δεν είναι εξαιρέσεις, αλλά προάγγελοι. Η ίδια η ΕΕ, σχεδιασμένη ως αντιεθνικιστικό εγχείρημα, εντάσσεται σε αυτή τη λογική αποδόμησης της εθνικής κυριαρχίας.

4. Ένας κόσμος χωρίς προσχήματα
Μόλις εγκαταλειφθούν πλήρως οι περιορισμοί του μεταπολεμικού συστήματος και του ΟΗΕ, ανοίγει ο δρόμος για «νέες λύσεις» σε παλιά προβλήματα: από τη μετανάστευση έως την πρόσβαση σε πόρους. Ένας κόσμος ωμός, αλλά ειλικρινής ως προς τις πραγματικές του ισορροπίες.

Και η Ελλάδα;

Για χώρες όπως η Ελλάδα, το τέλος της τάξης που βασίζεται σε κανόνες δεν είναι θεωρητική συζήτηση. Είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας, κυριαρχίας και επιβίωσης. Σε έναν κόσμο όπου ο νόμος υποχωρεί μπροστά στη δύναμη, οι μικρές και μεσαίες χώρες οφείλουν να επαναπροσδιορίσουν συμμαχίες, αποτρεπτική ισχύ και στρατηγική αυτονομία.

Το πραγματικό ερώτημα

Το ζητούμενο δεν είναι μόνο πώς θα «πλοηγηθούμε» στη σημερινή αναταραχή, αλλά ποια παγκόσμια τάξη θέλουμε – και μπορούμε – να οικοδομήσουμε μετά από αυτήν.
Με ποια φόρμουλα θα επιτευχθεί σταθερότητα;
Ποια ισορροπία ισχύος μπορεί να αποτρέψει το χάος;

Τα σενάρια που περιγράφονται δεν είναι προβλέψεις, αλλά πιθανές διαδρομές. Το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Είναι, όμως, ήδη υπό κατασκευή.