Ιταλία: Μητέρα στρέφεται νομικά εναντίον του Facebook και του Tik Tok μετά την αυτοκτονία της 12χρονης κόρης της-Κατηγορεί τις δημοφιλείς πλατφόρμες πως εγκλώβισαν το παιδί της σε έναν κόσμο κατάθλιψης με βομβαρδισμό ακατάλληλων βίντεο

Η τραγική ιστορία της 12χρονης Ροσέλα, που έβαλε τέλος στη ζωή της έχοντας παγιδευτεί σε έναν αόρατο, ψηφιακό λαβύρινθο κατάθλιψης, έχει συγκλονίσει την Ιταλία και έχει ανοίξει εκ νέου τη συζήτηση γύρω από τον ρόλο των αλγορίθμων και των κοινωνικών δικτύων στη ζωή των ανηλίκων.

Μέσα σε λίγους μόλις μήνες, η μητέρα της, Ιρένε Ροτζέρο Ούγκουες, άρχισε να παρατηρεί αλλαγές στη συμπεριφορά της κόρης της. Αλλαγές αδιόρατες στην αρχή, αλλά σταδιακά πιο έντονες, χωρίς τότε να γνωρίζει ότι η 12χρονη αντλούσε από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έναν ολοένα αυξανόμενο όγκο περιεχομένου σχετικού με αυτοτραυματισμό και ψυχική δυσφορία. Το τέλος ήρθε πέντε μήνες αργότερα, με την αυτοκτονία της Ροσέλα.

Οι γονείς της περιγράφουν ότι μόνο μετά τον θάνατό της κατάφεραν να ξεκλειδώσουν τις ηλεκτρονικές της συσκευές και να συνθέσουν το παζλ της ψηφιακής της ζωής. Εκεί ανακάλυψαν ότι η κόρη τους χρησιμοποιούσε τα social media πολύ περισσότερο απ’ όσο γνώριζαν, ενώ διατηρούσε ακόμη και ένα μυστικό προφίλ στο Instagram με το όνομα “Απλώς ένα νεκρό άτομΟ” (με τον αριθμό μηδέν να αντικαθιστά το γράμμα όμικρον), στοιχείο που αποτυπώνει – σύμφωνα με την οικογένεια – τη βαθύτερη ψυχική της κατάσταση.

Όπως αναφέρουν οι γονείς, ήδη από τον Σεπτέμβριο του 2023 η Ροσέλα είχε αρχίσει να αναζητά περιεχόμενο σχετικό με την κατάθλιψη, κάτι που εκ των υστέρων θεωρούν ενδεικτικό της εσωτερικής της κατάρρευσης. Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών, όπως υποστηρίζουν, δεν λειτούργησαν απλώς παθητικά, αλλά την τροφοδοτούσαν διαρκώς με όλο και πιο σκοτεινό υλικό, μέχρι που η διαδικασία αυτή πήρε ανεξέλεγκτες διαστάσεις.

“Σε κάποιο σημείο φαίνεται ότι λειτουργούσε ανεξάρτητα, αυξητικά μέχρι που κατέκλυσε την χαρούμενη κοινωνική πλευρά της–τον πιο φωτεινό εαυτό της”, είπε η Ιρένε στο Reuters από τη γενέτειρά της, την πόλη Άστι της βόρειας Ιταλίας.

Η υπόθεση της Ροσέλα δεν έμεινε σε προσωπικό δράμα. Οι γονείς της, μαζί με άλλες οικογένειες στην Ιταλία, προχώρησαν σε νομικές ενέργειες κατά της Meta – ιδιοκτήτριας των Instagram και Facebook – αλλά και του TikTok, σε μια πρωτοφανή ομαδική αγωγή που στρέφεται όχι μόνο κατά των εταιρειών αλλά και κατά του ίδιου του σχεδιασμού των αλγορίθμων τους.

Πρόκειται για την πρώτη συλλογική αγωγή στην Ιταλία που αμφισβητεί ευθέως τον ρόλο των συστημάτων πρόβλεψης και προώθησης περιεχομένου των social media, με τις οικογένειες να ζητούν αυστηρότερους περιορισμούς για τους ανηλίκους και μεγαλύτερη διαφάνεια σχετικά με τους κινδύνους που ενδέχεται να κρύβει η χρήση τους.

Από την πλευρά τους, οι δύο τεχνολογικοί κολοσσοί απορρίπτουν τους ισχυρισμούς ότι οι υπηρεσίες τους είναι εγγενώς επιβλαβείς για τους νέους. Υποστηρίζουν ότι έχουν ήδη λάβει μέτρα για την προστασία των ανηλίκων, αφαιρώντας επιβλαβές περιεχόμενο, περιορίζοντας την έκθεση σε επικίνδυνο υλικό και παρέχοντας εργαλεία γονικού ελέγχου.

“Γνωρίζουμε ότι οι γονείς ανησυχούν για την ασφάλεια των έφηβων παιδιών τους στο διαδίκτυο, αυτός είναι και ο λόγος που κάνουμε διαρκώς αλλαγές για να βοηθήσουμε στην προστασία των εφήβων”, απάντησε εκπρόσωπος της Meta επικαλούμενος το Teen Accounts (Σ.τ.Σ: “Εφηβικοί Λογαριασμοί”, μια σειρά από ενσωματωμένες δικλείδες ασφαλείας και περιορισμούς που εφαρμόζει αυτόματα η Meta για χρήστες κάτω των 18 ετών σε Instagram, Facebook και Messenger με στόχο, όπως ισχυρίζεται η ίδια, την προστασία των εφήβων και την παροχή ελέγχου στους γονείς).

“Διαφωνούμε έντονα με αυτούς τους ισχυρισμούς, οι οποίοι αγνοούν την επί μακρόν δέσμευσή μας στην υποστήριξη νέων ανθρώπων”, πρόσθεσε.

Αντίστοιχα, το TikTok υποστηρίζει ότι εφαρμόζει αυστηρά πρότυπα ασφάλειας και ότι αφαιρεί το 99% του περιεχομένου που παραβιάζει τους κανόνες του. Παράλληλα, δηλώνει ότι επενδύει συνεχώς σε συστήματα προστασίας, διαφοροποίησης του προτεινόμενου περιεχομένου και εντοπισμού ευάλωτων χρηστών, τους οποίους επιχειρεί να συνδέσει με πηγές υποστήριξης και τοπικές γραμμές βοήθειας.

Η Meta, όταν κλήθηκε να σχολιάσει ειδικά τον ρόλο του Instagram στην υπόθεση της Ροσέλα, απέφυγε να τοποθετηθεί άμεσα λόγω της εκκρεμότητας της αγωγής, επισημαίνοντας ωστόσο ότι η ψυχική υγεία των νέων καθορίζεται από πολλαπλούς παράγοντες και δεν μπορεί να αποδοθεί μονοσήμαντα στη χρήση των social media.

Σύμφωνα με την εταιρεία, “οι επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εξαρτώνται από τον τρόπο χρήσης τους, τις δικλείδες ασφαλείας που υπάρχουν για την προστασία των χρηστών και το επίπεδο της γονικής παρέμβασης”.

Μια «αιφνίδια ασθένεια» μέσα στον ψηφιακό κόσμο

Με λόγο χαμηλό και προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις, η Ιρένε περιγράφει την τραγωδία σαν μια αιφνίδια, σχεδόν ακατανόητη «νόσο» που εξαπλώθηκε μέσα στην κόρη της, αφήνοντας την οικογένεια ανήμπορη να αντιδράσει.

Χωρίς την επίδραση του αλγορίθμου, λέει, “η εξέλιξη της ψυχικής της δυσφορίας -ή της ψύχωσης ή οτιδήποτε άλλο ήταν που ακόμη δεν μπορώ να ορίσω- πιθανόν να είχε πραγματοποιηθεί με πιο φυσικό τρόπο”.

Η υπόθεση της Ιταλίας εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό και διεθνές κύμα αυστηροποίησης απέναντι στις ψηφιακές πλατφόρμες. Στη Βρετανία, συζητείται πλέον η απαγόρευση πρόσβασης στα social media για παιδιά κάτω των 16 ετών, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες δικαστικές αποφάσεις έχουν ήδη αναγνωρίσει ευθύνες σε μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας για τον σχεδιασμό συστημάτων που θεωρούνται επιβλαβή για ανηλίκους.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η ενίσχυση της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA) στοχεύει ακριβώς εκεί: στην υποχρέωση των πλατφορμών να περιορίζουν το επιβλαβές περιεχόμενο και να ενισχύουν την προστασία των παιδιών.

“Ο στόχος δεν είναι να απορρίψουμε τα οφέλη των social media, αλλά να αφαιρέσουμε τους τεχνολογικούς μηχανισμούς και τους μηχανισμούς προώθησης που τα καθιστούν επιζήμια για τους πιο ευάλωτους χρήστες”, υποστηρίζει ο δικηγόρος Στέφανο Κόμοντο, που ηγείται της υπόθεσης μαζί με την ιταλική ένωση γονέων MOIGE.

Η γονεϊκή ευθύνη και τα όρια της εποπτείας

Οι οικογένειες που συμμετέχουν στην αγωγή επιμένουν ότι τα υπάρχοντα εργαλεία προστασίας δεν επαρκούν. Όπως λένε, τα παιδιά μπορούν εύκολα να παρακάμψουν φίλτρα, χρονικούς περιορισμούς ή γονικούς ελέγχους, αλλάζοντας συσκευές ή αναζητώντας οδηγίες στο ίδιο το διαδίκτυο.

“Η παρακολούθηση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι δουλειά πλήρους απασχόλησης. Απαιτεί οι γονείς να περνούν όλον τους τον χρόνο έτσι και αυτό απλώς δεν είναι ρεαλιστικό”, εκτιμά η Βαλεντίνα Μουράλιε του διοικητικού συμβουλίου της ιταλικής ένωσης πολυτέκνων.

Ο γιος της, Αντόνιο, όπως αναφέρει, στην εφηβεία του άφησε πίσω του το διάβασμα και τη συλλογή βιβλίων Χάρι Πότερ, βυθιζόμενος ολοένα και περισσότερο στο ατελείωτο σκρολάρισμα.

Σήμερα, στα 20 του, δυσκολεύεται να διαβάζει σε βάθος κείμενα, κάτι που ο ίδιος αποδίδει στην επίδραση των αλγορίθμων που, όπως λέει, επηρέασαν την ικανότητά του για συγκέντρωση.

“Από τότε που έπιασε ένα τηλέφωνο στο χέρι, στα 16 του, σιγά-σιγά άρχισαν να εξαφανίζονται τα βιβλία. Μέσα σε λίγα χρόνια σταμάτησε εντελώς να διαβάζει”, λέει η Βαλεντίνα Μουράλιε.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προειδοποιεί ότι η προβληματική χρήση των social media – που χαρακτηρίζεται από εθιστική συμπεριφορά – αυξάνεται στους εφήβους και συνδέεται με επιδείνωση της ψυχικής και σωματικής υγείας, καθώς και με διαταραχές ύπνου.

Παράλληλα, μελέτες που δημοσιεύτηκαν στην ιατρική επιθεώρηση JAMA Paediatrics δείχνουν διαφοροποιήσεις στην ανάπτυξη του εγκεφάλου μεταξύ εφήβων με έντονη χρήση κοινωνικών δικτύων, σε μια περίοδο που ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε κρίσιμη φάση ωρίμανσης.

Η αγωγή στην Ιταλία υποστηρίζει ότι οι πλατφόρμες χρησιμοποιούν μηχανισμούς επιβράβευσης παρόμοιους με εκείνους των τυχερών παιχνιδιών, ενεργοποιώντας επανειλημμένα την ντοπαμίνη – τον νευροδιαβιβαστή που σχετίζεται με την ανταμοιβή και την ευχαρίστηση.

“Κάθε ‘like’ ή ειδοποίηση ενεργοποιεί την απελευθέρωση ντοπαμίνης, ‘δένοντας’ τους χρήστες με την πλατφόρμα με τρόπο που μοιάζει με εθισμό”, εξηγεί ο Τονίνο Καντέλμι, σύμβουλος ενός από τους ενάγοντες.

Οι οικογένειες επικαλούνται επίσης στοιχεία από εγκεφαλογραφήματα που, όπως υποστηρίζουν, δείχνουν ενεργοποίηση περιοχών του εγκεφάλου που σχετίζονται με εθιστικές συμπεριφορές.

Ωστόσο, ειδικοί ψυχικής υγείας καλούν σε προσοχή απέναντι σε απλουστευτικές ερμηνείες. Όπως σημειώνει ο Φεντερίκο Τονιόνι από το Gemelli της Ρώμης:

«Η πιο υγιής προσέγγιση όταν έχουμε να κάνουμε με εφήβους είναι να δεχτούμε ότι είμαστε απροετοίμαστοι».

Και προσθέτει με έμφαση ότι ο υπερβολικός έλεγχος δεν αποτελεί λύση:

«Αν υπάρχει κάτι επικίνδυνο, είναι ο έλεγχος των παιδιών. Οι νέοι πρέπει να ακούγονται. Ο έλεγχος δεν είναι μια υγιής μορφή παρουσίας. Η πιο υγιής απόσταση είναι η εμπιστοσύνη».

Η Ιρένε Ροτζέρο Ούγκουες εξηγεί ότι η συμμετοχή της στη συλλογική αγωγή δεν είναι πράξη εκδίκησης, αλλά προσπάθεια ενημέρωσης και πρόληψης.

Θέλει άλλοι γονείς να γνωρίζουν εγκαίρως όσα η ίδια έμαθε μόνο όταν ήταν πλέον αργά.

«Υποτιμήσαμε συγκεκριμένους κινδύνους και δεν γνωρίζαμε ότι υπήρχαν, αλλά άλλοι μπορούν ακόμα να δράσουν. Δεν έχει νόημα να το κρατάω αυτό για τον εαυτό μου και δεν νομίζω ότι θα ενοχλούσε την Ροσέλα”, καταλήγει.