Πέθανε η ιστορικός Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ σε ηλικία 100 ετών-Εμβληματική μορφή της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής διανόησης

Η σπουδαία μορφή της ελληνικής και ευρωπαϊκής διανόησης, Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 100 ετών, αφήνοντας πίσω της μια ανεκτίμητη πνευματική κληρονομιά που θα συνεχίσει να φωτίζει την ιστορική και πολιτιστική γνώση.

Πέθανε η ιστορικός Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ σε ηλικία 100 ετών-Εμβληματική μορφή της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής διανόησης

Γεννημένη στην Αθήνα το 1926 από Μικρασιάτες γονείς, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ακολούθησε νωρίς τον δρόμο της Ιστορίας. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στη συνέχεια στο Παρίσι, όπου γνώρισε τον σύζυγό της, Ζακ Αρβελέρ (1918–2010), αξιωματικό του γαλλικού Πολεμικού Ναυτικού. Μαζί απέκτησαν την κόρη τους, Μαρί-Ελέν, δημιουργώντας μια οικογένεια που συνδύαζε ελληνική παράδοση και ευρωπαϊκή πνευματική ζωή.

Το Βυζάντιο για εκείνη δεν ήταν απλώς ένα ιστορικό αντικείμενο μελέτης, αλλά ένας ζωντανός κόσμος, εργαστήριο πολιτικής σκέψης, κοινωνικής οργάνωσης και πολιτισμικής συνέχειας. Μέσα από το έργο της, η Αρβελέρ αναδιαμόρφωσε τη μελέτη του βυζαντινού κόσμου, επανατοποθετώντας τη σημασία του στην ευρωπαϊκή ιστορία και την πολιτιστική συνείδηση.

Η διεθνής ακαδημαϊκή της πορεία υπήρξε εξαιρετικά εντυπωσιακή. Από το 1967, ήταν καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και έγινε η πρώτη γυναίκα, μετά από επτά αιώνες παράδοσης, που ανέλαβε ανώτατα διοικητικά αξιώματα, φτάνοντας μέχρι τον ρόλο της πρύτανη το 1976. Η παρουσία της στα ευρωπαϊκά πανεπιστημιακά θεσμικά όργανα υπήρξε ουσιαστική, διαδραστική και βαθιά πολιτική με την ευρύτερη έννοια του όρου.

Παράλληλα, η συμβολή της εκτεινόταν πέρα από τα αμφιθέατρα. Ενεργή σε διεθνείς οργανισμούς και πολιτιστικά ιδρύματα, από το Κέντρο Ζορζ Πομπιντού μέχρι την UNESCO και το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, η παρουσία της ενίσχυσε τον διάλογο ανάμεσα στην ιστορική γνώση, τον πολιτισμό και τη σύγχρονη κοινωνία.

Πέθανε η ιστορικός Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ σε ηλικία 100 ετών-Εμβληματική μορφή της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής διανόησης

Το συγγραφικό της έργο, εκτενές και πολυμεταφρασμένο, παραμένει σημείο αναφοράς για τη βυζαντινολογία και για τη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη και τη Μεσόγειο. Στο βιβλίο της «Από μένα αυτά…» (εκδ. Πατάκη), μέσα από συνομιλίες με τον Μάκη Προβατά και την Εφη Βασιλοπούλου, ξεδιπλώνει τη ζωή της: τα παιδικά χρόνια, τους γονείς, την Κατοχή, την Αντίσταση, τη μετανάστευση και τη ζωή στη Γαλλία, τη μητρότητα και τον ρόλο της ως γιαγιά.

Στις σελίδες αυτές, η προσωπική μνήμη συναντά την Ιστορία. Η Αρβελέρ μιλά για την ελληνική συνέχεια, τη σύνδεση της αρχαίας Ελλάδας με το Βυζάντιο, αλλά και για το σήμερα – από τις «ανιστόρητες ανοησίες» του Ερντογάν μέχρι τον πόλεμο στην Ουκρανία και την πανδημία. Παράλληλα, θίγει θέματα όπως η μνήμη και η λήθη, η αλήθεια, ο έρωτας, η προδοσία, η απώλεια και η αυτογνωσία, ενώ μοιράζεται δέκα αδημοσίευτα ποιήματά της, αποκαλύπτοντας μια πιο προσωπική πλευρά της.

Όπως σημείωνε σε συνέντευξή της: «Η πειθαρχία στον άνθρωπο είναι πολύ σημαντική και πολύ δύσκολη. Όμως το βασικό ερώτημα είναι: Πειθαρχία σε τι; Και τι θυσίες είσαι διατεθειμένος να κάνεις γι’ αυτό;» Η ίδια θεωρούσε ότι η ζωή αφήνει μια «σκυτάλη», που είναι η ψυχή, και ότι κανείς δεν είναι ποτέ μόνος σε αυτήν τη μεταλαμπάδευση.

Για την Αρβελέρ, πατρίδα δεν ήταν μόνο γεωγραφικός χώρος, αλλά συναίσθημα: «Πατρίδα είναι η συγκίνηση, είναι ο τόπος που κρατά τις αναμνήσεις και τις συγκινήσεις σου. Είναι το “εμείς”, που περιλαμβάνει όχι μόνο τους συμπατριώτες, αλλά και όλους εκείνους με τους οποίους συγκινούμαστε από τα ίδια πράγματα». Την ίδια πεποίθηση είχε και για τον Μέγα Αλέξανδρο, τον οποίο θεωρούσε θαμμένο στον μεγάλο βασιλικό τάφο της Βεργίνας.

Τον Νοέμβριο του 2025, το Ιδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή τίμησε την Αρβελέρ με εκδήλωση για τον βυζαντινό πολιτισμό και την επίδρασή του στην Αναγέννηση. Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Προκόπης Παυλόπουλος, την χαρακτήρισε πρωτοπόρο ερευνήτρια διεθνούς εμβέλειας, επισημαίνοντας ότι «η ιστορία του Βυζαντίου θα μετριέται πριν την Ελένη και μετά την Ελένη».

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ αφήνει πίσω της έναν αιώνα πνευματικής ακτινοβολίας, μια κληρονομιά που θα συνεχίσει να εμπνέει όσους αναζητούν τη βαθύτερη κατανόηση της Ιστορίας, της ανθρώπινης ψυχής και του πολιτισμού.