Πούτιν: «Η νέα εποχή στον πλανήτη θα διαμορφωθεί από την βία και την αναγκαιότητα»

«Δεν θα υπάρξει πόλεμος, αλλά ο αγώνας για την ειρήνη θα είναι τόσο έντονος που δεν θα μείνει ούτε πέτρα όρθια» λένε ρωσικοί κύκλοι σε ότι αφορά την «αποκρυπτογράφηση» της πρόσφατης συνάντησης Τραμπ-Πούτιν.

Αυτό το παλιό σοβιετικό αστείο, που γεννήθηκε τη δεκαετία του 1980, αποτύπωνε τον παραλογισμό της τελευταίας δεκαετίας του Ψυχρού Πολέμου:

Ατελείωτες ιδεολογικές βολές, πυρηνικά οπλοστάσια σε επιφυλακή και πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων που διεξάγονταν στο περιθώριο.

Οι ίδιοι κύκλοι αναφέρουν χαρακτηριστικά ότι «αυτή τη φορά το σενάριο είναι διαφορετικό: Δε θα τελειώσει με τη μία πλευρά να υπαγορεύει όρους, αλλά με μια νέα ισορροπία που θα διαμορφωθεί με τη βία και την αναγκαιότητα».

«Μεταξύ της ύφεσης στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και της περεστρόικα στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ο κόσμος ζούσε σε μια κατάσταση μόνιμης έντασης – μισή θεατρική, μισή τραγωδία.

Η σοβιετική ηγεσία ήταν γριά και εξαντλημένη, μόλις που μπορούσε να διατηρήσει το status quo.

Στην άλλη άκρη του ωκεανού, τον Λευκό Οίκο διοικούσε ένας πρώην ηθοποιός, απότομος και γεμάτος αυτοπεποίθηση, με μια ιδιαίτερη προτίμηση στο χιούμορ της αγχόνης.

Όταν ο Ρόναλντ Ρίγκαν αστειεύτηκε κατά τη διάρκεια ενός ελέγχου ήχου το 1984 ότι είχε «υπογράψει νομοθεσία που θέτει εκτός νόμου τη Ρωσία για πάντα» και ότι «οι βομβαρδισμοί ξεκινούν σε πέντε λεπτά», το αστείο εκτός τηλεόρασης ήταν πιο πιστό στο πνεύμα της εποχής από οποιαδήποτε προετοιμασμένη ομιλία.

Το επίσημο σοβιετικό σύνθημα ήταν «ο αγώνας για την ειρήνη».

Στα ρωσικά, έφερε μια σκόπιμη ασάφεια – τόσο μια υπόσχεση για διατήρηση της ειρήνης όσο και μια διεκδίκηση παγκόσμιου ελέγχου.

Μέχρι τη δεκαετία του 1980 είχε χάσει κάθε νόημα, και είχε γίνει ένα κλισέ που ειπώθηκε χωρίς πεποίθηση. Ωστόσο, η ιστορία έχει έναν τρόπο να γυρίζει πίσω. Σήμερα, ο «αγώνας για την ειρήνη» έχει επιστρέψει – και αυτή τη φορά τα διακυβεύματα είναι ακόμη μεγαλύτερα.

Από το αδιέξοδο στην κυριαρχία

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, και οι δύο υπερδυνάμεις είχαν κουραστεί.

Η ΕΣΣΔ αγωνιζόταν να σηκώσει το βάρος. Οι ΗΠΑ, συγκλονισμένες από τις κρίσεις της δεκαετίας του 1970, αναζητούσαν ανανέωση. Οι αλλαγές ηγεσίας στη Μόσχα – πάνω απ ‘όλα, η άνοδος του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ – πυροδότησαν την πιο δραματική αλλαγή στις παγκόσμιες υποθέσεις από το 1945.

Μεταξύ της Γενεύης του 1985 και της Μάλτας του 1989, ο Ρίγκαν και ο Γκορμπατσόφ πραγματοποιούσαν διαδοχικές συνόδους κορυφής.

Στόχος τους ήταν να τερματίσουν την αντιπαράθεση και να οικοδομήσουν μια «νέα παγκόσμια τάξη». Στην πραγματικότητα, η Ουάσινγκτον και η Μόσχα κατανοούσαν αυτή τη φράση πολύ διαφορετικά.

Η αυξανόμενη εσωτερική αδυναμία της Σοβιετικής Ένωσης ανέτρεψε την ισορροπία δυνάμεων, αφήνοντας τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους να σχεδιάσουν την τάξη κατ’ εικόνα και ομοίωμά τους. Το αποτέλεσμα ήταν το φιλελεύθερο διεθνές σύστημα που κυριαρχεί έκτοτε.

Αυτός ο αγώνας για την ειρήνη ήταν, με δυτικούς όρους, μια επιτυχία: η στρατιωτική απειλή υποχώρησε, ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε και οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδείχθηκαν σε παγκόσμιο ηγεμόνα.

Τέσσερις δεκαετίες αργότερα, ο κύκλος έχει αντιστραφεί. Η συνάντηση στην Αλάσκα μεταξύ του Ντόναλντ Τραμπ και του Βλαντιμίρ Πούτιν τον Αύγουστο του 2025 έφερε αμυδρές αναμνήσεις από τις πρώτες συναντήσεις του Ρίγκαν και του Γκορμπατσόφ.

Τότε, όπως και τώρα, δύο ηγέτες με ελάχιστη αμοιβαία κατανόηση αναγνώρισαν την ανάγκη να συνεχίσουν να μιλάνε. Τότε, όπως και τώρα, ο προσωπικός παράγοντας είχε σημασία – η χημεία μεταξύ δύο ανδρών που σεβόντουσαν ο ένας τη δύναμη του άλλου.

Αλλά οι διαφορές υπερτερούν των παραλληλισμών. Ο Ρίγκαν και ο Γκορμπατσόφ ήταν ανυποψίαστες μαίες της φιλελεύθερης τάξης. Ο Τραμπ και ο Πούτιν είναι οι νεκροθάφτες της. Ενώ οι προηγούμενες σύνοδοι κορυφής άνοιξαν το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ο σημερινός διάλογος σηματοδοτεί το τέλος της μεταψυχροπολεμικής εποχής.

Η ομοιότητα έγκειται μόνο στο χρονοδιάγραμμα: και οι δύο στιγμές αντιπροσωπεύουν στροφές στην ιστορική σπείρα.

Η δεκαετία του 1980 είδε εξάντληση και από τις δύο πλευρές. Τώρα είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες, όχι η Ρωσία, που δείχνουν κόπωση με μια παγκόσμια τάξη στην οποία κάποτε κυριαρχούσαν.

Η απαίτηση για αλλαγή προέρχεται πάνω απ’ όλα από την ίδια την Αμερική, όπως ακριβώς προερχόταν από τη σοβιετική κοινωνία τη δεκαετία του 1980.

Ο Τραμπ δανείζεται συνειδητά το σύνθημα του Ρίγκαν «ειρήνη μέσω της δύναμης».

Στα αγγλικά είναι απλό. Στα ρωσικά η φράση μπορεί επίσης να σημαίνει «ειρήνη που διατηρείται απρόθυμα, ενάντια στη θέληση κάποιου».

Και οι δύο αποχρώσεις του νοήματος ταιριάζουν στον Τραμπ. Δεν κρύβει την εμμονή του με την κατάκτηση του Νόμπελ Ειρήνης, ένα εγχείρημα ματαιοδοξίας που ωστόσο αντανακλά ένα πραγματικό ένστικτο: η μέθοδος διπλωματίας του είναι η ωμή πίεση, ακόμη και οι απειλές, μέχρι να επιτευχθεί συμφωνία.

Η κληρονομιά του Ρίγκαν ήταν να βάλει την Αμερική στο νεοφιλελεύθερο μονοπάτι και να προεδρεύσει στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου, καθιστώντας άθελά του τον πατέρα της παγκοσμιοποίησης.

Η φιλοδοξία του Τραμπ είναι να ανατρέψει την παγκοσμιοποίηση και να την αντικαταστήσει με αυτό που βλέπει ως μια ισχυρότερη Αμερική – όχι απομονωτική, αλλά έναν μαγνήτη που τραβάει πλεονεκτήματα από παντού.

Για να το πετύχει αυτό, χρειάζεται και αυτός μια παγκόσμια τάξη – διαφορετική από του Ρίγκαν, αλλά εξίσου κεντρική στο αίσθημα εθνικού συμφέροντος που έχει.

Η οπτική του Πούτιν είναι ακριβώς το αντίθετο. Εκεί που ο Τραμπ βλέπει πρώτα την Αμερική, ο Πούτιν βλέπει την αναγκαιότητα αναμόρφωσης της ίδιας της παγκόσμιας τάξης – του τερματισμού της περιόδου κυριαρχίας των ΗΠΑ και της επιβολής μιας πολυπολικής διευθέτησης.

Για αυτόν, το ζήτημα της παγκόσμιας τάξης δεν είναι αισθητικό αλλά υπαρξιακό.

Αυτό που ξεχωρίζει το 2025 είναι η επιστροφή του άξονα Μόσχας-Ουάσινγκτον ως νευραλγικού κέντρου του κόσμου. Αυτό δεν έπρεπε να συμβεί.

Για χρόνια, οι αναλυτές διακήρυτταν ότι η Κίνα θα αντικαθιστούσε και τους δύο ως καθοριστικός αντίπαλος. Και το Πεκίνο είναι πράγματι κεντρικό. Ωστόσο, ο διάλογος μεταξύ Τραμπ και Πούτιν, όσο τεταμένος κι αν είναι, για άλλη μια φορά καθορίζει τον τόνο της παγκόσμιας πολιτικής.

Ο ρυθμός είναι ταχύτερος από ό,τι πριν από 40 χρόνια. Ο πόλεμος δεν είναι ψυχρός αλλά θερμός, και δεν υπάρχουν μεγάλα διαλείμματα μεταξύ των συναντήσεων. Η διαδικασία που ξεκίνησε στην Αλάσκα θα προχωρήσει ταχύτερα από αυτήν που ξεκίνησε στη Γενεύη.

Αν συνεχιστεί, το αποτέλεσμα θα είναι το αντίθετο. Ο Ρίγκαν έκλεισε τον Ψυχρό Πόλεμο με τους όρους της Ουάσινγκτον, αναδεικνύοντας την Αμερική ως μοναδική υπερδύναμη. Ο Τραμπ και ο Πούτιν τερματίζουν αυτή την περίοδο. Η μονοπολική εποχή έχει τελειώσει, ακόμη και αν οι υπερασπιστές της στις Βρυξέλλες ή την Ουάσινγκτον δεν μπορούν ακόμη να το παραδεχτούν.

Η ειρωνεία είναι ότι και οι δύο κύκλοι – η δεκαετία του 1980 και ο σημερινός – χαρακτηρίστηκαν ως αγώνες για ειρήνη.

Στον πρώτο, ειρήνη σήμαινε τον τερματισμό της αντιπαράθεσης και τον αφοπλισμό της αντιπαλότητας. Στον δεύτερο, ειρήνη σημαίνει την αποτροπή της μιας δύναμης από το να υπαγορεύει όρους σε όλες τις άλλες.

Η στρατιωτική απειλή σήμερα είναι τουλάχιστον εξίσου σοβαρή με τη δεκαετία του 1980, ίσως και μεγαλύτερη. Αλλά η πραγματική μάχη είναι για τη μορφή της ίδιας της τάξης. Ο αγώνας για την ειρήνη, για άλλη μια φορά, κινδυνεύει να μην αφήσει καμία ίχνος αλήθειας.

Ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε με τη νίκη του Ρίγκαν και την παράδοση του Γκορμπατσόφ. Αυτή τη φορά δεν θα υπάρξει παράδοση, μόνο αναδιαμόρφωση του σκηνικού. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να είναι ισχυρές, αλλά δεν είναι πλέον πρόθυμες ή ικανές να επωμιστούν το κόστος της παγκόσμιας ηγεμονίας. Άλλες δυνάμεις – η Ρωσία, η Κίνα και άλλες – είναι αρκετά ισχυρές για να επιμείνουν στη θέση τους.

Ο αγώνας για την ειρήνη επέστρεψε και, όπως και ο προκάτοχός του, θα ορίσει μια εποχή».