Ρεζά Παχλαβί: Ποιος είναι ο εξόριστος γιος του τελευταίου Σάχη της Περσίας που καλεί τους Ιρανούς σε εξέγερση

Σχεδόν πέντε δεκαετίες μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979, η οποία κατέλυσε τη μοναρχία και οδήγησε τη βασιλική οικογένεια στην εξορία, το όνομα του Ρεζά Παχλαβί επανεμφανίζεται με ένταση στον δημόσιο διάλογο του Ιράν, σε μια περίοδο αυξανόμενης κοινωνικής και πολιτικής αναταραχής.

Ρεζά Παχλαβί: Ποιος είναι ο εξόριστος γιος του τελευταίου Σάχη της Περσίας που καλεί τους Ιρανούς σε εξέγερση

Ο πρωτότοκος γιος του τελευταίου Σάχη, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, ήταν μόλις 16 ετών όταν κατέρρευσε η τεσσαρακονταετής βασιλεία του πατέρα του. Σήμερα, στα 65 του χρόνια και ζώντας μόνιμα στις Ηνωμένες Πολιτείες, προβάλλει ως μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φιγούρες της ιρανικής αντιπολίτευσης στο εξωτερικό, επιχειρώντας να κεφαλαιοποιήσει το νέο κύμα αντικαθεστωτικών κινητοποιήσεων.

«Αυτή είναι η τελευταία μάχη. Ο Παχλαβί θα επιστρέψει», ήταν ένα από τα συνθήματα που ακούστηκαν στις πρόσφατες μαζικές διαδηλώσεις σε μεγάλες πόλεις του Ιράν, έπειτα από δημόσιο κάλεσμά του προς τους πολίτες να βγουν στους δρόμους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, διαδηλωτές εξέφρασαν ανοιχτά φιλομοναρχικά αισθήματα, φωνάζοντας συνθήματα όπως «Ζήτω ο βασιλιάς» και «Ρεζά Σαχ, ο Θεός να αναπαύσει την ψυχή σου» — εικόνες που συνιστούν πρωτοφανή πρόκληση για το ισλαμικό καθεστώς, δεδομένου ότι κάθε αναφορά στη μοναρχία παραμένει ποινικά κολάσιμη.

Οι κινητοποιήσεις ξεκίνησαν από το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης, με αφορμή τη συνεχιζόμενη οικονομική κρίση και την εκτόξευση του κόστους ζωής. Πολύ σύντομα, ωστόσο, απέκτησαν ξεκάθαρα πολιτικό χαρακτήρα, μετατρεπόμενες σε ευθεία αμφισβήτηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Παχλαβί επιχειρεί να παρουσιαστεί ως de facto πολιτικός εκφραστής της λαϊκής αγανάκτησης, όπως σημειώνει το CNN, παρά το γεγονός ότι η παρουσία του παραμένει περισσότερο συμβολική παρά οργανωτική.

Αναλυτές υπογραμμίζουν ότι δεν είναι σαφές κατά πόσο η αυξημένη προβολή του αντανακλά πραγματική λαϊκή επιθυμία για επαναφορά της μοναρχίας ή αν πρόκειται κυρίως για ένδειξη της βαθιάς απόγνωσης των πολιτών απέναντι σε ένα αυταρχικό θεοκρατικό σύστημα. «Ο Ρεζά Παχλαβί έχει αναμφίβολα ενισχύσει το πολιτικό του αποτύπωμα και έχει αναδειχθεί σε κεντρικό παίκτη της εξόριστης αντιπολίτευσης», σημειώνει ο ακαδημαϊκός Αράς Αζίζι. «Παραμένει, ωστόσο, μια βαθιά διχαστική προσωπικότητα και όχι ένας ενοποιητικός ηγέτης».

Ρεζά Παχλαβί: Ποιος είναι ο εξόριστος γιος του τελευταίου Σάχη της Περσίας που καλεί τους Ιρανούς σε εξέγερση

Εδώ και δεκαετίες, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει καταφέρει να αποδυναμώσει συστηματικά την εσωτερική αντιπολίτευση, μέσω συλλήψεων, διώξεων και αυστηρών περιορισμών στις εξουσίες των εκλεγμένων θεσμών. Ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ συγκεντρώνει τον απόλυτο έλεγχο, γεγονός που έχει ωθήσει μεγάλο μέρος της πολιτικής αντίστασης στο εξωτερικό και έχει ενισχύσει τη δυναμική προσώπων όπως ο Παχλαβί.

Η διεθνής αναγνωρισιμότητά του αυξήθηκε αισθητά μετά το 2020, όταν οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις κατέρριψαν κατά λάθος ουκρανικό επιβατικό αεροσκάφος. Το τραγικό περιστατικό λειτούργησε ως καταλύτης για τη συσπείρωση Ιρανών αντιφρονούντων της διασποράς σε ένα άτυπο συμβούλιο, το οποίο όμως διαλύθηκε σύντομα λόγω εσωτερικών αντιπαραθέσεων. Παρά τις αποτυχίες αυτές, ο Παχλαβί παρέμεινε το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της αντιπολίτευσης, απολαμβάνοντας και τη δημόσια στήριξη του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου — μια σχέση που προκαλεί έντονες αντιδράσεις στο εσωτερικό του Ιράν.

Ο ίδιος δηλώνει προσεκτικός ως προς τον ρόλο που θα μπορούσε να διαδραματίσει σε μια ενδεχόμενη πολιτική μετάβαση, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο να ηγηθεί μιας προσωρινής μεταβατικής περιόδου. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν έχει παρουσιάσει σαφές πολιτικό σχέδιο, κάτι που ενισχύει τον σκεπτικισμό ακόμη και μεταξύ των υποστηρικτών του. «Αναφέρεται σε μεταβατική κυβέρνηση χωρίς να διευκρινίζει τη σύνθεσή της ή το θεσμικό της πλαίσιο», παρατηρεί ο καθηγητής Βάλι Νασρ.

Σύμφωνα με αναλυτές, η προσωρινή συσπείρωση γύρω από τον Παχλαβί δεν αποτελεί τόσο ένδειξη εμπιστοσύνης στο πρόσωπό του, όσο σύμπτωμα του βαθιού αδιεξόδου στο οποίο έχει περιέλθει το ιρανικό καθεστώς. Η οικονομία πλήττεται από χρόνια κακοδιαχείριση και διεθνείς κυρώσεις, οι νέες γενιές ασφυκτιούν υπό το βάρος των περιορισμών και η κοινωνική δυσαρέσκεια διογκώνεται. «Οι Ιρανοί δεν στρέφονται προς τον Παχλαβί επειδή τον θεωρούν λύση», τονίζει ο Νασρ, «αλλά επειδή αισθάνονται ότι δεν έχουν πλέον καμία εναλλακτική».

Ο ίδιος ο Παχλαβί επιχειρεί να αντλήσει πολιτικό κεφάλαιο από τη νοσταλγία για την προεπαναστατική περίοδο. «Οι μεγαλύτεροι θυμούνται τη μέρα που γεννήθηκα ως εθνικό γεγονός», δήλωσε πρόσφατα. «Σήμερα, οι νέοι με αποκαλούν πατέρα — και αυτό για μένα έχει ιδιαίτερη σημασία».