Σεπτεμβριανά, 70 χρόνια μετά: Ο ρόλος του Τούρκου πράκτορα που πυροδότησε τη «νύχτα των κρυστάλλων» του ελληνισμού της Πόλης

Στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1955, ένα φαινομενικά ασήμαντο γεγονός στη Θεσσαλονίκη αποτέλεσε τη σπίθα που άναψε την πυρκαγιά του πιο οργανωμένου πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης.

Σεπτεμβριανά, 70 χρόνια μετά: Ο ρόλος του Τούρκου πράκτορα που πυροδότησε τη «νύχτα των κρυστάλλων» του ελληνισμού της Πόλης

Ο Οκτάι Εγκίν Φαΐκ, μόλις 20 ετών τότε, παιδί της Κομοτηνής και υπάλληλος του τουρκικού προξενείου, εμφανιζόταν ως παράδειγμα «γέφυρας» μεταξύ των δύο λαών: άριστος γνώστης της ελληνικής γλώσσας, φοιτητής στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ και ξεναγός του βασιλικού ζεύγους Παύλου και Φρειδερίκης στη ΔΕΘ.

Όμως, πίσω από το προσωπείο του μειονοτικού νέου που ενσάρκωνε τη συνύπαρξη, κρυβόταν ο πράκτορας της Άγκυρας που έμελλε να μεταφέρει τη βόμβα στον κήπο του τουρκικού προξενείου Θεσσαλονίκης. Η έκρηξη, που προκάλεσε μικρές υλικές ζημιές στο σπίτι όπου γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ, αποτέλεσε το πρόσχημα για το πογκρόμ που έμεινε στην Ιστορία ως τα «Σεπτεμβριανά». Από τη νύχτα της 6ης προς 7η Σεπτεμβρίου 1955, η Κωνσταντινούπολη μετατράπηκε σε σκηνικό φρίκης: εκκλησίες πυρπολήθηκαν, καταστήματα λεηλατήθηκαν, τάφοι συλήθηκαν, άνθρωποι δολοφονήθηκαν και βιάστηκαν.

Η τραγωδία αυτή δεν υπήρξε ξαφνική. Οι πιέσεις κατά του Ελληνισμού της Πόλης είχαν αρχίσει πολύ νωρίτερα, ήδη από τη δεκαετία του ’40, με απελάσεις, κατασχέσεις περιουσιών, αυθαίρετες επιστρατεύσεις σε τάγματα εργασίας και δυσβάσταχτους φόρους. Κάθε φορά που το Πατριαρχείο, η παιδεία ή η οικονομική παρουσία των Ελλήνων έπαιρναν νέα πνοή, το τουρκικό κράτος φρόντιζε να επιβάλει περιορισμούς.

Το 1955, η συγκυρία ήταν ευνοϊκή για την Άγκυρα: η Ελλάδα βρισκόταν σε πολιτική αδυναμία λόγω της ασθένειας του Παπάγου, το Κυπριακό είχε γίνει κεντρικό εθνικό ζήτημα και η τουρκική ηγεσία, με τον πρωθυπουργό Μεντερές, αναζητούσε αφορμή για να ενεργοποιήσει τον μηχανισμό του μίσους. Ο σύλλογος «Η Κύπρος είναι τουρκική» (Kibris Türktür Cemiyet), με την ανοιχτή υποστήριξη της κυβέρνησης και των εφημερίδων, καλλιεργούσε καθημερινά τον φανατισμό.

Σεπτεμβριανά, 70 χρόνια μετά: Ο ρόλος του Τούρκου πράκτορα που πυροδότησε τη «νύχτα των κρυστάλλων» του ελληνισμού της Πόλης

Μέσα σε λίγες ώρες, περίπου 100.000 οργανωμένοι ταραχοποιοί –πολλοί εκ των οποίων είχαν μεταφερθεί στην Πόλη ειδικά για τον σκοπό αυτό– σάρωσαν τις ελληνικές συνοικίες. Ο απολογισμός συγκλονιστικός: 16 νεκροί, εκατοντάδες βιασμοί, δεκάδες κληρικοί κακοποιημένοι ή δολοφονημένοι, 1.000 σπίτια κατεστραμμένα, 4.348 καταστήματα λεηλατημένα, 73 εκκλησίες καμένες ή βεβηλωμένες, δύο κοιμητήρια συλημένα. Η Αστυνομία και ο στρατός παρακολουθούσαν απαθείς, επεμβαίνοντας μόνο κατόπιν εορτής.

Οικονομικά, οι ζημιές ανήλθαν σε εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια της εποχής. Ωστόσο, η κυβέρνηση της Τουρκίας τις υποτίμησε σκοπίμως και κατέβαλε αποζημιώσεις λιγότερες από το 1% της πραγματικής αξίας. Το χειρότερο όμως δεν ήταν το υλικό κόστος, αλλά ο τρόμος: χιλιάδες Έλληνες εγκατέλειψαν εσπευσμένα την Πόλη, και ο πληθυσμός που κάποτε ξεπερνούσε τις 100.000 ψυχές κατέρρευσε σε μερικές δεκάδες χιλιάδες και τελικά στους ελάχιστους 2.000 που ζουν σήμερα εκεί.

Τα Σεπτεμβριανά απέδειξαν ότι η τουρκική πολιτική απέναντι στον Ελληνισμό δεν ήταν στιγμιαία έξαρση αλλά στρατηγική: ο ανθελληνισμός χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο εσωτερικής συνοχής και εξωτερικής πίεσης. Εξίσου αποκαλυπτική ήταν και η στάση των μεγάλων δυνάμεων: οι ΗΠΑ και η Βρετανία τήρησαν «ίσες αποστάσεις», αφήνοντας ουσιαστικά την Ελλάδα χωρίς στήριξη.

Η ιστορία επαναλήφθηκε αργότερα, το 1974 με την εισβολή στην Κύπρο και το 1996 με τα Ίμια, όταν η Άγκυρα εκμεταλλεύθηκε ξανά ελληνικές πολιτικές κρίσεις. Το μάθημα παραμένει επίκαιρο: η τουρκική ηγεσία, είτε κεμαλική είτε ισλαμιστική, χρησιμοποιεί σταθερά τον ανθελληνισμό ως μοχλό επιρροής, ενώ η Ελλάδα καλείται κάθε φορά να απαντήσει υπό συνθήκες πίεσης.