Την ώρα που όλος ο πλανήτης ασχολείται με την ταινία «Η Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν οι Τούρκοι με αδιανόητο άρθρο -που σπάει όλα τα κοντέρ προπαγάνδας- παρουσιάζουν τον Μωάμεθ τον Κατακτητή και τον Ατατούρκ, συνεχιστές του Έκτορα και των Τρώων και την Τουρκία ως την πατρίδα της Τροίας

Την ώρα που η διεθνής προσοχή είναι στραμμένη στη νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν, στην Τουρκία επανέρχεται μια διαφορετική αφήγηση για την αρχαία ιστορία. Μέσα από δημοσιεύματα και δημόσιες παρεμβάσεις, προβάλλεται η άποψη ότι οι Τούρκοι αποτελούν τους ιστορικούς «εκδικητές» της Τροίας, επιχειρώντας να συνδέσουν πρόσωπα και γεγονότα από εντελώς διαφορετικές εποχές.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί άρθρο του Τούρκου δημοσιογράφου Ragıp Soylu, επικεφαλής του γραφείου Τουρκίας του διεθνούς ειδησεογραφικού δικτύου Middle East Eye, με τίτλο «Οι Τούρκοι που εκδικήθηκαν την Τροία».

Στο κείμενο αναπτύσσεται η θέση ότι από την εποχή του Μωάμεθ του Πορθητή μέχρι τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, η τουρκική ιστορική ταυτότητα ταυτίζεται συμβολικά με τον Έκτορα και τους υπερασπιστές της αρχαίας Τροίας, παρουσιάζοντας μια διαχρονική συνέχεια ανάμεσα στους Τρώες και το τουρκικό έθνος.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια επαναδιατύπωσης ιστορικών γεγονότων, συνδέοντας ακόμη και τη μάχη της Καλλίπολης, τον ελληνοτουρκικό πόλεμο και τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 με τον θρύλο του Τρωικού Πολέμου.

Τι λέει το αδιανόητο άρθρο

“Η ταινία «Η Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν έχει προκαλέσει κύμα θαυμασμού και κριτικής στην Τουρκία, όπως και αλλού. Ωστόσο, η Τουρκία κατέχει ιδιαίτερη θέση σε αυτή τη συζήτηση, καθώς εκεί βρίσκεται η αρχαία πόλη της Τροίας, στο σημερινό Τσανάκαλε.

Αν και η ταινία «Η Οδύσσεια» αφηγείται την ιστορία της επιστροφής του Οδυσσέα στην Ιθάκη μετά τον Τρωικό Πόλεμο, η Τροία παραμένει το βασικό σημείο εκκίνησης του έπους. Επομένως, δεν πέρασε απαρατήρητο στην Τουρκία το γεγονός ότι ο Νόλαν επέλεξε να μην γυρίσει κανένα μέρος της παραγωγής εκεί.

Η Τροία, επίσης, αγγίζει πιο βαθιά την τουρκική συνείδηση από ό,τι πολλοί θα μπορούσαν να υποθέσουν, παρά το γεγονός ότι τα γεγονότα που συνδέονται με αυτήν έλαβαν χώρα πριν από περισσότερα από 3.000 χρόνια.

Στη σύγχρονη τουρκική φαντασία, είναι πλέον ευρέως αποδεκτό ότι ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ ταύτισε τη σύγχρονη Τουρκία με την Τροία — μια ιδέα που αρχικά μπορεί να φαίνεται δύσκολο να κατανοηθεί.

Όταν οι τουρκικές δυνάμεις ανάγκασαν τον ελληνικό στρατό να υποχωρήσει προς το Αιγαίο Πέλαγος μετά τη Μάχη του Ντουμλουπινάρ στις 30 Αυγούστου 1922, ο Ατατούρκ φέρεται να είπε στους διοικητές του: «Τώρα εκδικήθηκα τον Έκτορα».

Ο Έκτορας ήταν ο Τρώας πρίγκιπας που σκοτώθηκε σε μονομαχία από τον Έλληνα ήρωα Αχιλλέα.

Αλλά γιατί ο Ατατούρκ ταύτισε τους Τρώες με τους Τούρκους;

Ο Τούρκος ακαδημαϊκός Ναΐμ Μπαμπούρογλου υποστηρίζει ότι υπάρχουν εντυπωσιακές ομοιότητες μεταξύ του Τρωικού Πολέμου και των γεγονότων που διαδραματίστηκαν στην Τουρκία κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

«Στον Τρωικό Πόλεμο, οι Αχαιοί επιτέθηκαν από τα δυτικά· στη Χάλκη, οι Βρετανοί και οι Γάλλοι επιτέθηκαν από τα δυτικά και από τη θάλασσα», λέει.

«Στην Τροία, ο διοικητής του αχαιικού στρατού ήταν ο Αγαμέμνονας· στο Τσανάκαλε, ένα από τα πολεμικά πλοία του βρετανικού ναυτικού ονομαζόταν επίσης Αγαμέμνονας. Ο Ατατούρκ είχε διαβάσει την Ιλιάδα. Τρεις χιλιάδες χρόνια μετά την Τροία, το 1915, ο Μουσταφά Κεμάλ ανέκοψε τις συμμαχικές δυνάμεις που επιτέθηκαν στο Τσανάκαλε».

Ο Ατατούρκ δεν ήταν ο μόνος που επικαλέστηκε την Τροία. Παρόμοια ρητορική χρησιμοποιήθηκε από τις βρετανικές και τις δυνάμεις των Ανζάκ (σ.σ. το ακρωνύμιο του στρατιωτικού εκστρατευτικού σώματος Αυστραλών και Νεοζηλανδών) κατά τη διάρκεια της εκστρατείας της Καλλίπολης.

Στο βιβλίο της «Gallipoli, Anzacs and the Great War», η Αυστραλή ιστορικός Σάρα Μίντφορντ υποστηρίζει ότι οι Συμμαχικές δυνάμεις αναγνώρισαν αρκετές ομοιότητες μεταξύ του Τρωικού Πολέμου και της εκστρατείας της Καλλίπολης:

«Πρώτον, και στους δύο πολέμους συμμετείχαν στρατοί από πολλά μέρη που συγκεντρώθηκαν σε μια ενιαία δύναμη. Οι Αχαιοί ήρθαν από πολυάριθμα ελληνικά κράτη για να πολεμήσουν στην Τροία, και οι Συμμαχικές δυνάμεις ήρθαν από όλο τον κόσμο για να πολεμήσουν στηn Kαλλίπολη. Τόσο οι Σύμμαχοι όσο και οι Αχαιοί ήταν εισβολείς στην περιοχή, και οι δύο διεξήγαγαν πολέμους που έφτασαν σε αδιέξοδο πριν οδηγηθούν σε μια ευφυή κατάληξη.

Δεύτερον, η αντοχή των μαχόμενων δυνάμεων είναι παρόμοια. Τόσο οι Σύμμαχοι όσο και οι Αχαιοί δεν κατάφεραν να κερδίσουν έδαφος ή θέση.

Τέλος, και στους δύο πολέμους χρησιμοποιήθηκε ένας «Δούρειος Ίππος». Ο «Δούρειος Ίππος» των Συμμάχων, όπως έχει γίνει γνωστός, ήταν μια στρατιωτική επιχείρηση που περιελάμβανε την εσκεμμένη προσάραξη ενός βρετανικού πλοίο μεταφοράς άνθρακα, του «River Clyde», στις 25 Απριλίου 1915. Το «River Clyde» μπορούσε να μεταφέρει έως και 2.000 άνδρες. Η ιδέα ήταν ότι οι στρατιώτες που επέβαιναν στο πλοίο θα εξαπέλυαν αιφνιδιαστική επίθεση εναντίον των οθωμανικών δυνάμεων και θα κατέκτησαν γρήγορα έδαφος. Ωστόσο, η επιχείρηση απέτυχε και τελικά εγκαταλείφθηκε, αφού μεγάλος αριθμός στρατιωτών, κυρίως Ιρλανδών, τραυματίστηκε ή σκοτώθηκε»

Ακαδημαϊκές έρευνες δείχνουν ότι η ταύτιση των Τούρκων με τους Τρώες δεν ήταν καθόλου μια σύγχρονη εφεύρεση.

Ορισμένοι Ιταλοί ανθρωπιστές ανήγαγαν την προέλευση των Τούρκων στην Τροία. Ο επικός ποιητής Τζιοβάνι Μάριο Φιλέλφο απεικόνισε μάλιστα την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τον Μωάμεθ Β΄ ως εκδίκηση εναντίον των Ελλήνων για την καταστροφή της πόλης.

Ο Ερχάν Αφιόνκου, ένας Τούρκος ιστορικός που χαίρει της εύνοιας του Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, γράφει στο βιβλίο του Truva’nın İntikamı (Η Εκδίκηση της Τροίας) ότι η ιδέα της τρωικής καταγωγής των Τούρκων μπορεί να αναχθεί στο Χρονικό του Φρειδερίκου του 7ου αιώνα και στο Gesta Francorum του 12ου αιώνα. Σύμφωνα με το πρώτο, οι Τούρκοι και οι Φράγκοι εγκατέλειψαν την περιοχή μετά την πτώση της Τροίας: οι Φράγκοι μετανάστευσαν στην Παννονία, στη σημερινή Ουγγαρία, και στη συνέχεια στη Ρηνανία, ενώ οι Τούρκοι εγκαταστάθηκαν στα εδάφη των Σκυθών.

Η θεωρία αυτή, επομένως, κυκλοφορεί εδώ και αιώνες.

Στο πλέον διάσημο άρθρο του «Τούρκοι και Τρώες στην Αναγέννηση», που δημοσιεύθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο Τέρενς Σπένσερ την εξετάζει σε βάθος:

«Μια ακόμη πιο περίεργη αντίληψη, η οποία αναπτύχθηκε τον 15ο αιώνα και ήταν προφανώς ευρέως διαδεδομένη τον 16ο αιώνα, ήταν ότι η τουρκική κατάκτηση της Ελλάδας αποτελούσε κατά κάποιον τρόπο εκδίκηση για την κατάκτηση της Τροίας από τους Έλληνες περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια νωρίτερα. Η ταύτιση των Τούρκων με τους Τρώες ήταν δελεαστική. Πρώτον, οι Τρώες υπήρξαν ένα ισχυρό έθνος στη Μικρά Ασία, και οι Τούρκοι κυβερνούσαν σε εκείνο το τμήμα του κόσμου για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, η ονομασία των Τρώων που είχε γίνει ευρέως γνωστή από τον Βιργίλιο —αν και δεν απαντάται στον Όμηρο— ήταν «Τεύκριοι»· η σύνδεση αυτής με το «Turci» στα λατινικά ή το «Turchi» στα ιταλικά ήταν εύκολη.

Ο καρδινάλιος Ισιδώρος, ο οποίος ήταν παρών στην πολιορκία της Κωνσταντινούπολης το 1453 και η μαρτυρία του οποίου ως αυτόπτη μάρτυρα σώζεται σε μια επιστολή που δημοσιεύτηκε στο Peregrinatio ad Terram Sanctam (1486) του Μπέρναρντ φον Μπράιντενμπαχ, αναφέρθηκε πράγματι στον σουλτάνο Μωάμεθ Β΄ ως Πρίγκιπα των Τρώων.»

(…)

Υπάρχουν, ωστόσο, στοιχεία ότι ο Μωάμεθ Β΄ κατά τη διάρκεια της κατάκτησης της Μυτιλήνης το 1462, επισκέφθηκε τα ερείπια της Τροίας κοντά στα Δαρδανέλια. Εξέτασε ό,τι είχε απομείνει από την πόλη, μελέτησε τη θέση της και αναζήτησε τους τάφους του Αχιλλέα και άλλων ηρώων. Σύμφωνα με αναφορές, εξέφρασε επίσης τον θαυμασμό του για τους ήρωες του Τρωικού Πολέμου που εξυμνεί ο Όμηρος.

Ο ιστορικός του Μωάμεθ, ο Κριτοβούλος, γράφει ότι ο σουλτάνος στάθηκε ανάμεσα στα ερείπια της Τροίας, κούνησε το κεφάλι του και δήλωσε:«Ο Θεός με διατήρησε μέχρι σήμερα ως σύμμαχο αυτής της πόλης και του λαού της. Έχουμε νικήσει τους εχθρούς αυτής της πόλης και καταλάβαμε την πατρίδα τους. Ήταν οι Έλληνες, οι Μακεδόνες, οι Θεσσαλοί και οι Μορέοι που κατέστρεψαν αυτόν τον τόπο. Παρά τους πολλούς αιώνες και τα χρόνια που έχουν περάσει από τότε, έχουμε εκδικηθεί από τους απογόνους τους για τα αδικήματα που διέπραξαν επανειλημμένα εναντίον μας, των Ασιατών….”

Δεν είναι η πρώτη φορά που στην Τουρκία αξιοποιείται η ιστορία της Τροίας για λόγους συμβολισμού. Τα τελευταία χρόνια διοργανώνονται εκδηλώσεις, θεατρικά δρώμενα και αναπαραστάσεις που προβάλλουν έντονα τον μύθο του Τρωικού Πολέμου, επιχειρώντας να ενισχύσουν την αντίληψη ότι οι σύγχρονοι Τούρκοι αποτελούν τους συνεχιστές της κληρονομιάς των Τρώων.

Η νέα αυτή αφήγηση προκαλεί συζητήσεις, καθώς επιχειρεί να συνδέσει μυθολογία, αρχαιότητα και σύγχρονη ιστορία σε ένα ενιαίο ιδεολογικό πλαίσιο, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία χρησιμοποιείται ως εργαλείο εθνικής ταυτότητας και πολιτικού συμβολισμού.