Το Ιράν μπροστά σε μια ιστορική ανατροπή: Μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, η Τεχεράνη ακροβατεί ανάμεσα στην κατάρρευση του καθεστώτος και στον κίνδυνο ενός σκληρότερου “κράτους-φρουρού”

Βαριά αβεβαιότητα καλύπτει το Ιράν μετά την εξόντωση του ανώτατου ηγέτη Ali Khamenei σε αεροπορικές επιδρομές που αποδίδονται στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Η επόμενη ημέρα διαγράφεται αβέβαιη, με τα σενάρια να κινούνται από μια πιθανή κατάρρευση του θεοκρατικού συστήματος έως τη μετάλλαξή του σε κάτι ακόμη πιο αυστηρό και απρόβλεπτο.

Ορισμένες εκτιμήσεις βλέπουν ευκαιρία για βαθιά πολιτική αλλαγή, με ανάδειξη ηγεσίας που θα αντλεί νομιμοποίηση από την κοινωνία και θα επιδιώξει πιο ομαλές σχέσεις με τη Δύση. Ωστόσο, αναλυτές προειδοποιούν ότι το κενό εξουσίας μπορεί να οδηγήσει όχι σε φιλελευθεροποίηση, αλλά στην εδραίωση ενός πιο σκληρού και στρατιωτικοποιημένου καθεστώτος.

Όπως επισημαίνει το Al Jazeera, δεν αποκλείεται να διαμορφωθεί ένα «κράτος-φρουρός» — ένα σύστημα εμμονικά προσανατολισμένο στην επιβίωση, με περιορισμένη ανοχή στη διαφωνία και χωρίς τα πολιτικά όρια που, έστω και άτυπα, υπήρχαν έως σήμερα.

Ο πρώην αναπληρωτής υφυπουργός Άμυνας των ΗΠΑ Michael Mulroy εκτίμησε ότι χωρίς στρατιωτική παρουσία στο έδαφος ή μια πλήρως οργανωμένη εσωτερική εξέγερση, ο κρατικός μηχανισμός ασφαλείας έχει τη δυνατότητα να διατηρηθεί, αρκεί να παραμείνει συνεκτικός.

Η ανθεκτικότητα αυτή εδράζεται στη διπλή στρατιωτική δομή της χώρας: από τη μία ο τακτικός στρατός (Artesh) και από την άλλη το Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), που έχει συνταγματική αποστολή την προστασία του συστήματος. Στο πλευρό τους βρίσκεται και η Basij, μια εκτεταμένη παραστρατιωτική πολιτοφυλακή με παρουσία σε γειτονιές και κοινωνικές δομές, εκπαιδευμένη να καταστέλλει εσωτερικές αντιδράσεις και να κινητοποιεί υποστηρικτές.

Από τη θεοκρατία στον εθνικισμό;

Ο θάνατος του Χαμενεΐ ενδέχεται να σηματοδοτήσει το τέλος της παραδοσιακής θεοκρατικής αφήγησης. Σύμφωνα με αναλυτές που μίλησαν στο Al Jazeera, η νέα ηγεσία ίσως επιλέξει να μετατοπίσει το ιδεολογικό βάρος από τη θρησκευτική νομιμοποίηση σε έναν έντονο εθνικιστικό λόγο.

Ο ερευνητής Abas Aslani σημείωσε ότι οι αξιωματούχοι επιδιώκουν να προβάλουν εικόνα σταθερότητας, υπογραμμίζοντας πως οι κρατικοί θεσμοί συνεχίζουν να λειτουργούν. Παράλληλα, οι αεροπορικές επιδρομές που έπληξαν στρατιωτικές και ασφαλιστικές υποδομές στην Τεχεράνη και άλλες πόλεις ενισχύουν τις προσδοκίες για περαιτέρω κλιμάκωση.

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Ali Larijani προειδοποίησε ότι απώτερος στόχος του Ισραήλ είναι η «διαίρεση» του Ιράν, καλλιεργώντας το φόβο διάσπασης σε εθνοτικά κρατίδια. Η επίκληση μιας τέτοιας απειλής θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εργαλείο συσπείρωσης, προσελκύοντας ακόμη και κοσμικά ή αντιπολιτευόμενα τμήματα της κοινωνίας γύρω από την ιδέα της εθνικής ενότητας.

Οι 40 ημέρες πένθους ως πολιτικό ορόσημο

Η απόφαση για 40ήμερο πένθος ενδέχεται να αποδειχθεί καθοριστική. Αναλυτές μιλούν για μια «παγίδα κηδείας», καθώς μαζικές συγκεντρώσεις υποστηρικτών θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ανθρώπινο ανάχωμα απέναντι σε αντικυβερνητικές κινητοποιήσεις, δυσχεραίνοντας τόσο πρακτικά όσο και συμβολικά την άμεση εκδήλωση διαμαρτυριών.

Μια νέα, πιο σκληρή εποχή;

Αν το κράτος αντέξει το αρχικό σοκ, η επόμενη φάση ενδέχεται να είναι διαφορετική από την περίοδο της «στρατηγικής υπομονής» που, σύμφωνα με πολλούς, χαρακτήριζε τη διακυβέρνηση Χαμενεΐ. Ο καθηγητής Hassan Ahmadian υποστήριξε ότι το Ιράν αποκόμισε το συμπέρασμα πως η αυτοσυγκράτηση εκλαμβάνεται ως αδυναμία.

Σε αυτό το σενάριο, η νέα ηγεσία θα μπορούσε να υιοθετήσει πιο επιθετική στάση, τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό, με αυστηρότερη καταστολή κάθε αντίδρασης και λιγότερη διάθεση για συμβιβασμούς.

Το βέβαιο είναι ότι η χώρα βρίσκεται σε κομβικό σημείο. Η μετάβαση που θα ακολουθήσει —είτε προς μεταρρύθμιση είτε προς σκληρότερη αναδίπλωση— θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον του Ιράν, αλλά και τις ισορροπίες σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.