Τουρκία: «Γιατί δεν λέτε χάρτινη τίγρη και το ΝΑΤΟ;»- Φανερά εκνευρισμένος ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν με όσους αμφισβητούν την ισχύ της Συμφωνίας της Μέκκας

Ο Χακάν Φιντάν βρέθηκε στη Νέα Υόρκη αντιμέτωπος με ένα ερώτημα που, όσο περνά ο χρόνος, αποκτά ολοένα μεγαλύτερο βάρος γύρω από τη νεοσύστατη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας: πόσο αποτελεσματική μπορεί να είναι στην πράξη μία συμφωνία συλλογικής άμυνας, όταν ένα από τα μέλη της δέχεται επιθέσεις και οι δύο εταίροι του δεν έχουν ακόμη προχωρήσει σε κοινή στρατιωτική απάντηση;

Τουρκία: «Γιατί δεν λέτε χάρτινη τίγρη και το ΝΑΤΟ;»- Φανερά εκνευρισμένος ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν με όσους αμφισβητούν την ισχύ της Συμφωνίας της Μέκκας

Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών δεν επιχείρησε να αποφύγει το δύσκολο ερώτημα. Αντιθέτως, επέλεξε να το αντιμετωπίσει κατά μέτωπο, στρέφοντας τη συζήτηση προς ένα γνώριμο σημείο αναφοράς: το ΝΑΤΟ.

Και μάλιστα, απευθύνθηκε στον πρώην πρέσβη των ΗΠΑ στην Άγκυρα, Τζέιμς Τζέφρι, ζητώντας του να απαντήσει σε ένα ερώτημα που αποτέλεσε ουσιαστικά τον πυρήνα της δικής του επιχειρηματολογίας.

«Πόσες φορές ενεργοποιήθηκε το Άρθρο 5;»

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε σε πάνελ στη Νέα Υόρκη, με αντικείμενο τις σχέσεις Τουρκίας και Ηνωμένων Πολιτειών, όταν τέθηκε στον Φιντάν το κατά πόσο οι επιθέσεις των Χούθι εναντίον της Σαουδικής Αραβίας συνιστούν την πρώτη μεγάλη δοκιμασία για τη νέα αμυντική συμφωνία.

Ο Τούρκος υπουργός δεν απάντησε αμέσως με επιχειρήματα για τη νέα συμμαχία. Προτίμησε να κοιτάξει προς τον Τζέιμς Τζέφρι και να μεταφέρει τη συζήτηση στο ΝΑΤΟ, ζητώντας του να θυμηθεί πόσες φορές είχε δει, κατά τη διάρκεια της μακράς διπλωματικής του διαδρομής, να ενεργοποιείται στην πράξη το περίφημο Άρθρο 5.

Η απάντηση ήταν: μία φορά.

Ήταν η αφορμή για την έντονη αντίδραση του Φιντάν:

«Κανείς δεν επικρίνει το ΝΑΤΟ ότι είναι “χάρτινη τίγρη”. Όταν όμως πρόκειται για μία νεοσύστατη αμυντική συμμαχία, δείχνουν μία κρίση δέκα ετών στην Υεμένη και λένε: “Κοιτάξτε, δεν λειτουργεί”. Εμείς μόλις ξεκινήσαμε».

Το επιχείρημα του Τούρκου υπουργού ήταν ουσιαστικά ότι δεν μπορεί να εξαχθεί ασφαλές συμπέρασμα για την αποτελεσματικότητα μιας συμφωνίας που βρίσκεται ακόμη στα πρώτα στάδια της ζωής της, χρησιμοποιώντας ως κριτήριο μία εξαιρετικά σύνθετη και μακροχρόνια σύγκρουση, όπως αυτή της Υεμένης.

Η αναφορά στο ΝΑΤΟ δεν ήταν τυχαία. Ο Φιντάν επιχείρησε να αναδείξει την απόσταση ανάμεσα στη θεωρητική υποχρέωση συλλογικής άμυνας και στην πραγματική ενεργοποίησή της, υποστηρίζοντας ότι το ίδιο το ΝΑΤΟ, παρά τις δεκαετίες ύπαρξης και τη θεσμική του ωρίμανση, έχει ενεργοποιήσει το Άρθρο 5 μόλις μία φορά.

Μία συμφωνία με τη λογική του Άρθρου 5

Η Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας υπεγράφη στις 7 Αυγούστου από την Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, δημιουργώντας ένα νέο σχήμα αμυντικής συνεργασίας σε μία περιοχή όπου οι ισορροπίες ασφαλείας παραμένουν εξαιρετικά εύθραυστες.

Στον πυρήνα της συμφωνίας βρίσκεται μία ιδιαίτερα σημαντική πρόβλεψη: ένοπλη επίθεση εναντίον οποιουδήποτε από τα τρία κράτη αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον και των τριών.

Πρόκειται για μία διατύπωση που παραπέμπει ευθέως στη λογική της συλλογικής άμυνας που ενσωματώνει το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Άλλωστε, ο ίδιος ο Φιντάν έχει περιγράψει στο παρελθόν τη συγκεκριμένη πρόβλεψη ως «τεχνικά ίδια» με τη λογική του Άρθρου 5.

Η ομοιότητα, ωστόσο, αφορά τη βασική αρχή και δεν σημαίνει ότι τα δύο σχήματα βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο θεσμικής και στρατιωτικής οργάνωσης.

Το ΝΑΤΟ έχει πίσω του δεκαετίες λειτουργίας, μόνιμες στρατιωτικές δομές, κοινή διοίκηση, επιτελικά σχέδια, μηχανισμούς συντονισμού και καθορισμένες διαδικασίες για την αντιμετώπιση κρίσεων. Η Συμφωνία της Μέκκας, αντίθετα, βρίσκεται ακόμη στην αρχή της διαδρομής της και καλείται να αποκτήσει στην πράξη τους θεσμούς και τους μηχανισμούς που θα μετατρέψουν τη διακηρυγμένη αμυντική δέσμευση σε λειτουργικό σύστημα συλλογικής ασφάλειας.

Ενδεικτικό της πρώιμης φάσης στην οποία βρίσκεται το νέο σχήμα είναι ότι η πρώτη συνεδρίαση της Στρατηγικής Πολιτικής και Αμυντικής Επιτροπής πραγματοποιήθηκε μόλις στα τέλη Αυγούστου στην Κωνσταντινούπολη.

Με άλλα λόγια, η συμφωνία δεν έχει ακόμη προλάβει να δοκιμαστεί μέσα από ένα πλήρως διαμορφωμένο σύστημα κοινής διοίκησης και επιχειρησιακού σχεδιασμού.

Τουρκία: «Γιατί δεν λέτε χάρτινη τίγρη και το ΝΑΤΟ;»- Φανερά εκνευρισμένος ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν με όσους αμφισβητούν την ισχύ της Συμφωνίας της Μέκκας

Οι Χούθι έθεσαν νωρίς το πρώτο δύσκολο ερώτημα

Η πραγματικότητα, όμως, δεν περίμενε να ολοκληρωθεί η θεσμική οικοδόμηση της νέας συμμαχίας.

Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή έφεραν σχεδόν αμέσως τη συμφωνία μπροστά στο πρώτο μεγάλο πρακτικό της ερώτημα. Οι Χούθι της Υεμένης έχουν εντείνει τις επιθέσεις τους εναντίον της Σαουδικής Αραβίας, με το Ριάντ να ανακοινώνει, μεταξύ άλλων, και απόπειρα βαλλιστικού πλήγματος εναντίον της σαουδαραβικής πρωτεύουσας.

Και κάπου εδώ η θεωρία συναντά την πράξη.

Εάν μία επίθεση εναντίον ενός κράτους-μέλους θεωρείται επίθεση εναντίον και των υπολοίπων, τότε ποια μορφή πρέπει να λάβει η κοινή αντίδραση; Πόσο μακριά φτάνει η δέσμευση των εταίρων και πότε μία πολιτική και διπλωματική στήριξη μετατρέπεται σε στρατιωτική συνδρομή;

Μέχρι στιγμής, η Τουρκία έχει δηλώσει ότι είναι έτοιμη να συνδράμει τη Σαουδική Αραβία στις στρατιωτικές και τεχνικές ανάγκες της, ενώ τόσο η Άγκυρα όσο και το Πακιστάν έχουν εκφράσει την πολιτική τους στήριξη προς το Ριάντ.

Ωστόσο, δεν έχει ανακοινωθεί μέχρι σήμερα κοινή στρατιωτική επιχείρηση των τριών χωρών εναντίον των Χούθι.

Αυτό ακριβώς είναι και το σημείο στο οποίο εστιάζουν οι επικριτές της συμφωνίας: στη διαφορά ανάμεσα στη διατύπωση της συλλογικής άμυνας και στον τρόπο με τον οποίο αυτή θα εφαρμοστεί όταν ένα από τα μέλη βρεθεί αντιμέτωπο με πραγματική απειλή.

Για την τουρκική πλευρά, πάντως, η απουσία κοινής στρατιωτικής επιχείρησης δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη αποτυχίας ενός μηχανισμού που βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση.

Η Άγκυρα θέλει να διευρύνει το σχήμα

Πέρα από την αντιπαράθεση για το εάν η Συμφωνία της Μέκκας είναι ή όχι «χάρτινη τίγρη», η Άγκυρα φαίνεται να κοιτάζει πολύ πιο μακριά.

Ο Φιντάν έχει καταστήσει σαφές ότι η Τουρκία δεν αντιμετωπίζει το νέο αμυντικό σχήμα ως μία κλειστή συνεργασία τριών χωρών, σχεδιασμένη να παραμείνει περιορισμένη στην Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν.

Αντίθετα, η τουρκική πλευρά επιδιώκει, αφού ολοκληρωθεί η θεσμοποίηση της συμφωνίας, να παραμείνει ανοιχτός ο δρόμος για τη συμμετοχή και άλλων κρατών.

Η προοπτική αυτή εντάσσεται σε μία ευρύτερη τουρκική αντίληψη για τη διαμόρφωση μιας «νέας περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφάλειας και συνεργασίας». Μίας αρχιτεκτονικής στην οποία τα κράτη της περιοχής θα αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για τη δική τους άμυνα και αποτροπή, αντί να εξαρτώνται αποκλειστικά από εξωτερικές δυνάμεις και υφιστάμενους μηχανισμούς ασφαλείας.

Υπό αυτό το πρίσμα, η αντίδραση του Φιντάν στη συζήτηση για τη «χάρτινη τίγρη» αποκτά μία ευρύτερη διάσταση. Δεν υπερασπίστηκε μόνο μία συμφωνία που βρίσκεται ακόμη στα πρώτα της βήματα, αλλά και το μοντέλο περιφερειακής ασφάλειας που η Άγκυρα επιδιώκει να οικοδομήσει γύρω από αυτήν.

Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει και πλέον δεν είναι θεωρητικό.

Η πρώτη πραγματική δοκιμασία έχει ήδη εμφανιστεί έξω από την πόρτα της νέας συμμαχίας. Οι Χούθι χτυπούν τη Σαουδική Αραβία και οι δύο υπόλοιποι εταίροι καλούνται να αποσαφηνίσουν στην πράξη τι ακριβώς σημαίνει η φράση που βρίσκεται στην καρδιά της συμφωνίας: «επίθεση στον έναν, επίθεση σε όλους».

Εκεί, τελικά, θα κριθεί όχι μόνο η πολιτική βαρύτητα της Συμφωνίας της Μέκκας, αλλά και το κατά πόσο η αρχή της συλλογικής άμυνας μπορεί να μετατραπεί από μία διακήρυξη σε πραγματικό μηχανισμό αποτροπής.