Τουρκία: Στο φως της δημοσιότητας τα 6 αμερικανικά μαχητικά F-35 που προορίζονται για την Άγκυρα- Καίγονται οι Τούρκοι για να ξεπαγώσει η διαδικασία – Οι S-400 και ο γεωπολιτικός κλοιός της Μόσχας γύρω από τον Ερντογάν

Μαχητικά αεροσκάφη F-35A Lightning II, τα οποία κατασκευάστηκαν για την Τουρκική Πολεμική Αεροπορία, παραμένουν αποθηκευμένα σε υπόστεγο στις Ηνωμένες Πολιτείες, χρόνια μετά την αποπομπή της Τουρκίας από το πρόγραμμα ανάπτυξης και προμήθειας του αεροσκάφους.

Τουρκία: Στο φως της δημοσιότητας τα 6 αμερικανικά μαχητικά F-35 που προορίζονται για την Άγκυρα- Καίγονται οι Τούρκοι για να ξεπαγώσει η διαδικασία – Οι S-400 και ο γεωπολιτικός κλοιός της Μόσχας γύρω από τον Ερντογάν

Η απόφαση της Άγκυρας να αποκτήσει το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα S-400 αποτέλεσε το σημείο καμπής στις σχέσεις της με την Ουάσινγκτον, οδηγώντας στην επιβολή κυρώσεων βάσει του νόμου CAATSA και στον αποκλεισμό της από ένα από τα πλέον προηγμένα εξοπλιστικά προγράμματα της Δύσης.

Η τύχη των συγκεκριμένων αεροσκαφών εξακολουθεί να προκαλεί ερωτήματα, καθώς, παρά την ολοκλήρωση της κατασκευής τους, δεν παραδόθηκαν ποτέ στην Τουρκία. Αντί να ενταχθούν στον επιχειρησιακό σχεδιασμό της τουρκικής αεροπορίας, παρέμειναν στις ΗΠΑ, αποτελώντας ένα απτό σύμβολο του αδιεξόδου που δημιούργησε η επιλογή της Άγκυρας να προχωρήσει στην αγορά των ρωσικών συστημάτων, παρά τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις των Αμερικανών.

Τα έξι F-35 που έμειναν πίσω

Πριν από την απομάκρυνσή της από το πρόγραμμα, η Τουρκία είχε θέσει ως αρχικό στόχο την προμήθεια 30 μαχητικών F-35A, με το συνολικό σχέδιο να προβλέπει την απόκτηση έως και 100 αεροσκαφών. Τα πρώτα έξι είχαν ήδη κατασκευαστεί, ενώ βρίσκονταν στις Ηνωμένες Πολιτείες στο πλαίσιο της προετοιμασίας και της εκπαίδευσης των Τούρκων πιλότων.

Το πρώτο F-35 που προοριζόταν για την Τουρκία παραδόθηκε το 2018, σηματοδοτώντας τότε ένα σημαντικό βήμα για την αναβάθμιση των δυνατοτήτων της τουρκικής πολεμικής αεροπορίας. Οι Τούρκοι πιλότοι είχαν ήδη ξεκινήσει την εκπαίδευσή τους και πραγματοποίησαν τις πρώτες πτήσεις τους με δύο από τα αεροσκάφη που είχαν παραδοθεί στο πλαίσιο του προγράμματος.

Η εξέλιξη αυτή, ωστόσο, ανατράπηκε πριν τα μαχητικά αποκτήσουν επιχειρησιακό ρόλο στην Τουρκία. Το 2019, μετά την απόκτηση των ρωσικών S-400 από την Άγκυρα, η Ουάσινγκτον ανακοίνωσε την απομάκρυνση της Τουρκίας από το πρόγραμμα F-35 και ανέστειλε την παράδοση των αεροσκαφών. Έτσι, τα έξι μαχητικά που είχαν κατασκευαστεί για τις τουρκικές ανάγκες βρέθηκαν σε ένα ιδιότυπο καθεστώς αναμονής, μακριά από την αεροπορία για την οποία προορίζονταν.

Η μακρά παραμονή τους σε αποθηκευτικό χώρο δεν σημαίνει, πάντως, ότι αφέθηκαν χωρίς φροντίδα. Η διατήρηση ενός προηγμένου μαχητικού σε κατάσταση μακροχρόνιας αποθήκευσης προϋποθέτει ειδικές διαδικασίες προστασίας και συντήρησης. Συστήματα και επιμέρους εξαρτήματα προστατεύονται από την υγρασία και τη διάβρωση, ευαίσθητα σημεία σφραγίζονται και πραγματοποιούνται προγραμματισμένοι έλεγχοι, ώστε να περιορίζεται η φθορά και να διατηρείται, στον βαθμό του δυνατού, η δυνατότητα μελλοντικής αξιοποίησης του αεροσκάφους.

Οι εικόνες των τουρκικών F-35 μέσα στο υπόστεγο επαναφέρουν, επομένως, στο προσκήνιο ένα ζήτημα που παραμένει ανοιχτό εδώ και χρόνια: τι θα απογίνουν τα αεροσκάφη και υπό ποιες προϋποθέσεις θα μπορούσε να μεταβληθεί το καθεστώς που τα κρατά μακριά από την Τουρκία.

Οι S-400 παραμένουν το μεγάλο αγκάθι

Το βασικό εμπόδιο για την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα F-35 και την άρση των κυρώσεων CAATSA εξακολουθεί να είναι η κατοχή των ρωσικών συστημάτων S-400. Για την αμερικανική πλευρά, το ζήτημα δεν αφορά απλώς την επιλογή ενός διαφορετικού προμηθευτή αντιαεροπορικών όπλων, αλλά και τη συμβατότητα της συγκεκριμένης επιλογής με τις απαιτήσεις ασφαλείας του ΝΑΤΟ και την προστασία των τεχνολογιών που ενσωματώνονται στα F-35.

Στο πλαίσιο αυτό, μία από τις λύσεις που έχουν συζητηθεί είναι η απομάκρυνση των S-400 από το τουρκικό έδαφος και η μεταφορά τους σε τρίτη χώρα. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε, θεωρητικά, να ανοίξει τον δρόμο για την επανεξέταση της τουρκικής συμμετοχής στο πρόγραμμα, χωρίς ωστόσο να εξασφαλίζει αυτομάτως την επιστροφή της Άγκυρας ή την άμεση παράδοση των μαχητικών.

Το πρόβλημα είναι ότι η διαχείριση των συστημάτων δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την Τουρκία. Η Ρωσία φέρεται να επιδιώκει οποιαδήποτε ενδεχόμενη μεταφορά να πραγματοποιηθεί προς χώρα με την οποία διατηρεί φιλικές σχέσεις, αποκλείοντας παράλληλα το ενδεχόμενο να καταλήξουν τα συστήματα στην Ουκρανία. Υπό αυτές τις συνθήκες, η Άγκυρα δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι θα έχει τη δυνατότητα να μεταβιβάσει ή να απομακρύνει τον συγκεκριμένο εξοπλισμό χωρίς τη συναίνεση της Μόσχας, εφόσον αυτή απαιτείται βάσει των σχετικών συμφωνιών.

Η τουρκική προσπάθεια εξεύρεσης διεξόδου προσκρούει, έτσι, σε δύο διαφορετικά μέτωπα. Από τη μία πλευρά, η Ουάσινγκτον διατηρεί τις απαιτήσεις της για την αντιμετώπιση του ζητήματος των S-400. Από την άλλη, η Μόσχα διαθέτει τα δικά της μέσα πίεσης, τα οποία περιορίζουν τα περιθώρια ελιγμών της Άγκυρας.

Τα πρώτα σημάδια προσέγγισης με την Ουάσινγκτον

Οι προσδοκίες για μια πιθανή επαναπροσέγγιση της Τουρκίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες ενισχύθηκαν μετά την επικοινωνία του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, καθώς και τις επαφές που πραγματοποιήθηκαν στο περιθώριο των νατοϊκών διεργασιών. Η προοπτική μιας νέας συνεννόησης δημιούργησε την εντύπωση ότι θα μπορούσε να ανοίξει ένα παράθυρο ευκαιρίας για την επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα F-35.

Οι εκτιμήσεις αυτές, ωστόσο, αποδείχθηκαν πρόωρες. Παρά τα διπλωματικά μηνύματα και τις προσπάθειες της Άγκυρας να επαναφέρει το ζήτημα στο τραπέζι των συνομιλιών, η επιστροφή στο πρόγραμμα παραμένει μια σύνθετη διαδικασία, με σημαντικά πολιτικά, στρατιωτικά και τεχνικά εμπόδια.

Ενδεικτική της απόστασης που εξακολουθεί να χωρίζει τις προσδοκίες από την πραγματικότητα ήταν η τοποθέτηση του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο κατά την επίσκεψή του στην Ελλάδα, όταν ξεκαθάρισε ότι «η παράδοση θα διαρκέσει πολλά χρόνια».

Η συγκεκριμένη επισήμανση υπογραμμίζει ότι ακόμη και αν υπάρξει πολιτική συμφωνία για την επανεξέταση της τουρκικής συμμετοχής, η υλοποίησή της δεν θα είναι ούτε άμεση ούτε αυτονόητη. Η επίλυση του ζητήματος των S-400 αποτελεί μόνο ένα μέρος της συνολικής εξίσωσης, ενώ η επαναφορά μιας χώρας σε ένα τόσο ευαίσθητο αμυντικό πρόγραμμα απαιτεί πρόσθετες αποφάσεις και εγγυήσεις.

Για την Άγκυρα, ο χρόνος λειτουργεί πλέον ως παράγοντας πίεσης. Η τουρκική πολεμική αεροπορία καλείται να διαχειριστεί τις ανάγκες εκσυγχρονισμού και ανανέωσης του στόλου της, την ώρα που η απουσία των F-35 περιορίζει τις επιλογές της στον τομέα των μαχητικών πέμπτης γενιάς. Η εκκρεμότητα, επομένως, δεν αφορά μόνο έξι αεροσκάφη που παραμένουν αποθηκευμένα στις ΗΠΑ, αλλά και τον ευρύτερο σχεδιασμό της Τουρκίας για τη θέση της στο ΝΑΤΟ και στην περιφερειακή στρατιωτική ισορροπία.

Τουρκία: Στο φως της δημοσιότητας τα 6 αμερικανικά μαχητικά F-35 που προορίζονται για την Άγκυρα- Καίγονται οι Τούρκοι για να ξεπαγώσει η διαδικασία – Οι S-400 και ο γεωπολιτικός κλοιός της Μόσχας γύρω από τον Ερντογάν

Το ενεργειακό χαρτί της Μόσχας και η εξάρτηση της Άγκυρας

Την ίδια στιγμή, η προσπάθεια της Τουρκίας να απεμπλακεί από τους S-400 συνδέεται με ένα ευρύτερο πλέγμα σχέσεων με τη Ρωσία, στο οποίο η ενέργεια, η οικονομία και οι περιφερειακές ισορροπίες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο.

Όπως έχουμε αναφέρει στο enikos.gr, οι ενεργειακές συμφωνίες και οι μακροχρόνιες σχέσεις των δύο χωρών δημιουργούν ένα πλαίσιο αλληλεξαρτήσεων που ενδέχεται να περιορίζει τα περιθώρια κινήσεων του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Η Μόσχα διαθέτει σημαντικά οικονομικά και στρατηγικά ερείσματα στην Τουρκία, ενώ η Άγκυρα, παρά τη φιλοδοξία της να διατηρεί αυτονομία στη διεθνή σκηνή, δεν μπορεί να αγνοήσει το κόστος μιας απότομης ρήξης με τη Ρωσία.

Η εικόνα αυτή αναδεικνύει μια βασική αντίφαση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής: η χώρα επιδιώκει να διατηρεί ανοικτούς διαύλους τόσο με τη Δύση όσο και με τη Μόσχα, προσδοκώντας να αντλεί οφέλη από τη συνεργασία και με τις δύο πλευρές. Ωστόσο, όταν οι απαιτήσεις των δύο στρατοπέδων συγκρούονται, η ισορροπία γίνεται εξαιρετικά δύσκολη και οι επιλογές της Άγκυρας περιορίζονται.

Οι S-400 αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Η απόκτησή τους παρουσιάστηκε ως κίνηση ενίσχυσης της τουρκικής αμυντικής αυτονομίας, στην πράξη όμως συνέβαλε στην απομάκρυνση της χώρας από ένα κρίσιμο δυτικό εξοπλιστικό πρόγραμμα. Τώρα, η αναζήτηση λύσης για την απομάκρυνσή τους φαίνεται να προσκρούει στις ίδιες τις δεσμεύσεις που συνόδευσαν την αγορά τους.

Το Μπισκέκ και η σκακιέρα των S-400

Η πρόσφατη σύνοδος κορυφής στο Μπισκέκ εξελίχθηκε, σύμφωνα με την παραπάνω γεωπολιτική ανάγνωση, σε μια ακόμη κρίσιμη παρτίδα στη στρατηγική αντιπαράθεση συμφερόντων μεταξύ Μόσχας, Άγκυρας και Ουάσινγκτον. Στο επίκεντρο των επαφών βρέθηκε το ακανθώδες ζήτημα των ρωσικών αντιαεροπορικών συστημάτων S-400, με την Τουρκία να αναζητά μια διέξοδο που θα της επέτρεπε να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με τις Ηνωμένες Πολιτείες, χωρίς να οδηγηθεί σε μετωπική σύγκρουση με τη Ρωσία.

Η Άγκυρα προσήλθε στη διπλωματική αυτή διαδικασία έχοντας επίγνωση ότι η εκκρεμότητα των S-400 εξακολουθεί να επιβαρύνει τις σχέσεις της με το ΝΑΤΟ και να υπονομεύει τις προσδοκίες της για επιστροφή στο πρόγραμμα των F-35. Η αναζήτηση μιας φόρμουλας απεμπλοκής δεν αφορούσε, συνεπώς, μόνο την τύχη ενός οπλικού συστήματος, αλλά και την προσπάθεια επανατοποθέτησης της Τουρκίας στο δυτικό αμυντικό πλαίσιο.

Η Ουάσινγκτον έχει καταστήσει σαφές ότι η οριστική απομάκρυνση των S-400 από το τουρκικό έδαφος αποτελεί βασική προϋπόθεση για να εξεταστεί η αποκατάσταση της συνεργασίας στο πρόγραμμα F-35. Η Άγκυρα, από την πλευρά της, επιδιώκει να διατηρήσει τον έλεγχο των επιλογών της, αποφεύγοντας παράλληλα μια εξέλιξη που θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή επιδείνωση των σχέσεών της με το Κρεμλίνο.

Σε αυτό το περίπλοκο διπλωματικό περιβάλλον, η Ρωσία εμφανίζεται να διαθέτει σημαντική διαπραγματευτική ισχύ. Οι συμβατικές δεσμεύσεις που συνοδεύουν την αγορά των συστημάτων, σε συνδυασμό με τις ευρύτερες οικονομικές και ενεργειακές σχέσεις των δύο χωρών, καθιστούν δύσκολη οποιαδήποτε μονομερή τουρκική πρωτοβουλία, εφόσον αυτή απαιτεί τη ρωσική έγκριση.

Ο Βλαντίμιρ Πούτιν, επομένως, δεν χρειάζεται να επιδιώξει μια θεαματική ρήξη για να επηρεάσει τις επιλογές του Ερντογάν. Η ίδια η ύπαρξη των δεσμεύσεων και των αλληλεξαρτήσεων μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός πίεσης, περιορίζοντας τις δυνατότητες της Τουρκίας να προχωρήσει σε μια γρήγορη και ανώδυνη αναδίπλωση.

Κάθε εναλλακτική λύση συνοδεύεται από κόστος. Η διατήρηση των S-400 διαιωνίζει την ένταση με την Ουάσινγκτον και δυσχεραίνει την επιστροφή στο πρόγραμμα των F-35. Η απομάκρυνσή τους, από την άλλη πλευρά, ενδέχεται να απαιτεί τη συναίνεση της Ρωσίας και να επηρεάζει τις ευρύτερες σχέσεις της Άγκυρας με τη Μόσχα. Η προσπάθεια εξεύρεσης μιας ενδιάμεσης φόρμουλας παραμένει, έτσι, εγκλωβισμένη ανάμεσα σε δύο διαφορετικά κέντρα ισχύος.

Ο Ερντογάν μπροστά στο στρατηγικό αδιέξοδο

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η Τουρκία εξακολουθεί να πληρώνει το τίμημα μιας επιλογής που υποτίθεται ότι θα ενίσχυε την αμυντική της αυτονομία, αλλά στην πορεία περιόρισε τις δυνατότητες ελιγμών της. Η αγορά των S-400 όχι μόνο οδήγησε στην απομάκρυνση από το πρόγραμμα F-35, αλλά δημιούργησε και μια σύνθετη εκκρεμότητα, από την οποία η Άγκυρα δυσκολεύεται πλέον να απεμπλακεί.

Ο Ερντογάν καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην επιδίωξη αποκατάστασης των σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και στην ανάγκη διατήρησης λειτουργικών δεσμών με τη Ρωσία. Η ενεργειακή συνεργασία, οι οικονομικές σχέσεις και οι περιφερειακές ισορροπίες προσθέτουν επιπλέον βάρος σε μια εξίσωση που ήδη χαρακτηρίζεται από αντιφατικές απαιτήσεις.

Η εικόνα που διαμορφώνεται θυμίζει έναν στρατηγικό λαβύρινθο, στον οποίο κάθε έξοδος φαίνεται να οδηγεί σε μια νέα δέσμευση. Η Τουρκία επιθυμεί να επιστρέψει στο δυτικό εξοπλιστικό οικοσύστημα, χωρίς να αποδεχθεί το πλήρες πολιτικό κόστος της αναθεώρησης της συμφωνίας με τη Ρωσία. Την ίδια στιγμή, η Ουάσινγκτον δεν δείχνει διατεθειμένη να παρακάμψει τις ανησυχίες ασφαλείας που προκάλεσε η παρουσία των S-400, ενώ η Μόσχα δεν έχει προφανή λόγο να διευκολύνει μια εξέλιξη που θα περιόριζε τη δική της επιρροή στην Άγκυρα.

Σε αυτή τη γεωπολιτική σκακιέρα, τα έξι F-35 που παραμένουν στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν κάτι περισσότερο από ένα ανολοκλήρωτο κεφάλαιο εξοπλιστικών προμηθειών. Συμβολίζουν το χάσμα ανάμεσα στις φιλοδοξίες της Τουρκίας και στις πραγματικές δυνατότητές της να κινείται αυτόνομα ανάμεσα στα αντίπαλα στρατηγικά συμφέροντα.

Η επιστροφή της στο πρόγραμμα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη, ούτε η επίλυση του ζητήματος των S-400 να αντιμετωπίζεται ως μια απλή τεχνική διευθέτηση. Πρόκειται για μια σύνθετη διαπραγμάτευση, στην οποία εμπλέκονται η εμπιστοσύνη μεταξύ συμμάχων, η προστασία στρατιωτικών τεχνολογιών και η ισορροπία ισχύος μεταξύ μεγάλων δυνάμεων.

Μέχρι να βρεθεί μια λύση αποδεκτή από τις εμπλεκόμενες πλευρές, η Άγκυρα θα εξακολουθεί να βρίσκεται αντιμέτωπη με τις συνέπειες της επιλογής της.

Και τα έξι τουρκικά F-35, καθηλωμένα στην αποθήκευση στις ΗΠΑ, θα παραμένουν η πιο χαρακτηριστική υπενθύμιση ότι στη διεθνή πολιτική οι στρατηγικές αποφάσεις δεν κρίνονται μόνο από τις προθέσεις εκείνων που τις λαμβάνουν, αλλά και από τις δεσμεύσεις, τις εξαρτήσεις και το κόστος που αφήνουν πίσω τους.