Τραγωδία στην Ισπανία: Αναζητούν ευθύνες πάνω στα συντρίμμια – Τα εγκληματικά λάθη της υποχρηματοδότησης στην ανάπτυξη και τη συντήρηση των υποδομών

Δύο πολύνεκρα σιδηροδρομικά δυστυχήματα μέσα σε λίγους μήνες φέρνουν στο προσκήνιο σοβαρά ερωτήματα για την ασφάλεια του ισπανικού δικτύου.

Τραγωδία στην Ισπανία: Αναζητούν ευθύνες πάνω στα συντρίμμια – Τα εγκληματικά λάθη της υποχρηματοδότησης στην ανάπτυξη και τη συντήρηση των υποδομών

Ανθρώπινα λάθη, ανεπαρκής συντήρηση, επενδυτικές περικοπές και καθυστερήσεις στον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό συνθέτουν ένα ανησυχητικό σκηνικό. Η άλλοτε υπερήφανη σιδηροδρομική υποδομή της χώρας βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο πολιτικής και θεσμικής αντιπαράθεσης.

Για δεκαετίες, το δίκτυο υψηλής ταχύτητας της Ισπανίας αποτελούσε σύμβολο εθνικής υπερηφάνειας και εκσυγχρονισμού. Σήμερα, όμως, δύο πολύνεκρα δυστυχήματα μέσα σε λίγους μήνες έχουν σκιάσει αυτή την εικόνα, ανοίγοντας τη συζήτηση για την κατάσταση των υποδομών και τις επενδυτικές επιλογές των τελευταίων ετών.

Η τραγωδία της Τετάρτης, που ακολουθεί το δυστύχημα του Ιανουαρίου, μετατρέπεται σε μείζον πολιτικό ζήτημα ενόψει των πρόωρων εκλογών της 29ης Νοεμβρίου.

«Ο θάνατος περισσότερων από 100 ανθρώπων σε δύο σιδηροδρομικά δυστυχήματα μέσα σε οκτώ μήνες εγείρει σοβαρά ερωτήματα για την ακεραιότητα του σιδηροδρομικού συστήματος», δήλωσε ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Άλμπερτο Νούνιεθ Φεϊχόο, προσθέτοντας ότι οι Ισπανοί «αξίζουν απαντήσεις».

Οι πρώτες ενδείξεις παραπέμπουν σε μια αλυσίδα αστοχιών. Σύμφωνα με το ισπανικό υπουργείο Μεταφορών, βλάβη σε υπολογιστή έθεσε εκτός λειτουργίας το σύστημα σηματοδότησης, με αποτέλεσμα εργαζόμενοι του δικτύου να αναλάβουν χειροκίνητα τον έλεγχο και να δώσουν άδεια σε τρένο να κινηθεί σε γραμμή όπου είχε ακινητοποιηθεί άλλος συρμός.

Ο Χάιμε Ταμαρίτ, πρώην διευθυντής ευρωπαϊκού εργαστηρίου πιστοποίησης συστημάτων σηματοδότησης, προειδοποιεί ότι η αστοχία αποκαλύπτει σοβαρά προβλήματα στις υποδομές.

«Ο ίδιος ο σκοπός ενός συστήματος προστασίας των τρένων είναι να προφυλάσσει από το ανθρώπινο λάθος», είπε, προσθέτοντας ότι «η υποδομή βρίσκεται σε τρομερή κατάσταση».

Αναπάντητα ερωτήματα

Λιγότερη συντήρηση, περισσότερα ερωτήματα

Οι επενδύσεις στους ισπανικούς σιδηροδρόμους μειώθηκαν δραστικά κατά την οικονομική κρίση και τα χρόνια λιτότητας που ακολούθησαν. Παρά την ανάκαμψη των δαπανών, η συντήρηση εξακολουθεί να υπολείπεται σημαντικά των αναγκών.

Ενδεικτικό είναι ότι την περίοδο 2018-2022 η Ισπανία διέθεσε κατά μέσο όρο 1,5 δισ. ευρώ ετησίως στους σιδηροδρόμους υψηλής ταχύτητας, περισσότερα από τη Γαλλία και τη Γερμανία. Ωστόσο, μόλις το 16% των κονδυλίων κατευθύνθηκε στη συντήρηση και τις αναβαθμίσεις, έναντι 34%-39% σε Γαλλία, Γερμανία και Ιταλία.

«Αν έχεις περισσότερες γραμμές, χρειάζεσαι περισσότερο προσωπικό και πρέπει να ξοδεύεις περισσότερα στη συντήρηση», είπε ο Ταμαρίτ.

Ο ίδιος αποδίδει την κατάσταση στην πολιτική προτεραιότητα που δίνεται στις εντυπωσιακές νέες κατασκευές αντί στη συντήρηση των υφιστάμενων υποδομών.

«Η συντήρηση είναι ζωτικής σημασίας, αλλά και πολιτικά αόρατη», σημείωσε με παράπονο.

Από την πλευρά της, η Adif, ο κρατικός διαχειριστής των ισπανικών σιδηροδρομικών υποδομών, υπερασπίζεται το σύστημα συντήρησης που εφαρμόζει, υποστηρίζοντας ότι τηρεί τις απαιτήσεις ασφαλείας.

Τραγωδία στην Ισπανία: Αναζητούν ευθύνες πάνω στα συντρίμμια – Τα εγκληματικά λάθη της υποχρηματοδότησης στην ανάπτυξη και τη συντήρηση των υποδομών

Το φάντασμα του Άνγκροις επιστρέφει

Η τραγωδία ξυπνά μνήμες από το δυστύχημα του 2013 στο Άνγκροις της Γαλικίας, όπου 80 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και 152 τραυματίστηκαν.

Η ευρωβουλευτής Άνα Μιράντα κατηγορεί τις ισπανικές αρχές ότι δεν αξιοποίησαν τα διδάγματα εκείνης της καταστροφής, επισημαίνοντας ότι η διερεύνηση είχε επικεντρωθεί στο ανθρώπινο λάθος, αφήνοντας στο περιθώριο ευρύτερα τεχνικά προβλήματα.

«Το δυστύχημα του Άνγκροις συμβαίνει ξανά», είπε.

«Στην υπόθεση του Άνγκροις στοχοποίησαν τον οδηγό και τώρα προσπαθούν να κάνουν το ίδιο με τους εργαζομένους του ελέγχου», δήλωσε η Μιράντα. «Πρέπει να φτάσουμε στη ρίζα των αιτίων και αυτό απαιτεί έρευνες».

Το 2016, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Σιδηροδρόμων είχε διαπιστώσει ότι η έρευνα για το δυστύχημα του Άνγκροις δεν πληρούσε τα απαιτούμενα πρότυπα ανεξαρτησίας, ζητώντας νέα διερεύνηση.

Αμφισβητήσεις υπάρχουν και για την έρευνα του δυστυχήματος του Ιανουαρίου στο Αδαμούθ, που κόστισε τη ζωή σε 46 ανθρώπους. Ανεξάρτητος τεχνικός ερευνητής έχει υποστηρίξει ότι η Adif τροποποίησε εκθέσεις, ενώ ερωτήματα έχουν προκύψει και για την τεκμηρίωση των ελέγχων στις συγκολλήσεις των σιδηροτροχιών. Η εταιρεία αρνείται οποιαδήποτε παρατυπία.

Η Μιράντα καταλογίζει διαχρονικές ευθύνες τόσο στο Λαϊκό Κόμμα όσο και στους Σοσιαλιστές του Πέδρο Σάντσεθ, κατηγορώντας τους ότι διατηρούν ένα «σύμφωνο σιωπής για τους σιδηροδρόμους υψηλής ταχύτητας».

«Είχαν αρκετό χρόνο να εφαρμόσουν κανόνες», είπε. «Πόσο εύκολο είναι να κατηγορείς τον εργαζόμενο, όταν δεν έχει γίνει τίποτα για να αλλάξουν τα πράγματα;»

Η Ευρώπη καθυστερεί τον εκσυγχρονισμό

Το πρόβλημα, ωστόσο, ξεπερνά τα ισπανικά σύνορα. Η Ευρώπη εξακολουθεί να καθυστερεί την αντικατάσταση των διαφορετικών εθνικών συστημάτων σηματοδότησης με το ενιαίο σύστημα ERTMS, το οποίο μπορεί να ενεργοποιεί αυτόματα την πέδηση όταν ένας συρμός παραβιάζει τα όρια ταχύτητας ή τα σήματα.

Τα τρένα που συγκρούστηκαν στην Ισπανία δεν διέθεταν το συγκεκριμένο σύστημα. Παρά τις επενδύσεις που έχουν προβλεφθεί για τον εκσυγχρονισμό του δικτύου, ακόμη και η γραμμή Μαδρίτης–Σεβίλλης παραμένει χωρίς την ολοκληρωμένη αναβάθμιση που είχε εγκριθεί το 2020.

Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: έως το τέλος του 2024, το ETCS, βασικό συστατικό του ERTMS, λειτουργούσε σε μόλις 12.400 χιλιόμετρα γραμμών, δηλαδή περίπου στο 10% του διευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών.

Η ΕΕ φιλοδοξεί να επεκτείνει την κάλυψη έως το 2030, ωστόσο οι καθυστερήσεις, οι διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες και η αβεβαιότητα για τη χρηματοδότηση απειλούν την επίτευξη του στόχου.

Την ίδια στιγμή, τα σιδηροδρομικά λόμπι στις Βρυξέλλες προειδοποιούν ότι οι διαθέσιμοι πόροι δεν επαρκούν για τις αναγκαίες αναβαθμίσεις. Πρόσθετη ανησυχία προκαλεί η πρόταση περικοπής κατά 14% του Μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη», ενώ σχέδιο για το επόμενο πρόγραμμα Horizon Europe αφήνει ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο κατάργησης της ειδικής έρευνας για τους σιδηροδρόμους.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να επιταχύνει τις διαδικασίες μέσω μιας «Συμφωνίας ERTMS», με στόχο την εναρμόνιση των τεχνικών απαιτήσεων και την ταχύτερη εγκατάσταση των συστημάτων. Ωστόσο, τα πρώτα αποτελέσματα αναμένονται στα τέλη του 2027, περιορίζοντας ασφυκτικά τον χρόνο μέχρι το ορόσημο του 2030.

Το μήνυμα της ισπανικής τραγωδίας ξεπερνά τα σύνορα της χώρας. Η ασφάλεια των σιδηροδρόμων δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο σε νέες γραμμές και φιλόδοξες εξαγγελίες. Απαιτεί σταθερή χρηματοδότηση, συστηματική συντήρηση, σύγχρονα συστήματα προστασίας και ουσιαστικό έλεγχο.

Γιατί οι καθυστερήσεις και οι παραλείψεις στις σιδηροδρομικές υποδομές δεν κοστίζουν μόνο σε χρήματα. Το τίμημά τους μπορεί να είναι ανθρώπινες ζωές.