Για ποιον λόγο οι φετινοί καύσωνες στην Ευρώπη σοκάρουν τους επιστήμονες;

Περισσότεροι από 1.300 θάνατοι, 150 εκατομμύρια άνθρωποι σε συνθήκες ακραίας ζέστης και δίκτυα ηλεκτροδότησης σε σοβαρή πίεση: οι φετινοί καύσωνες στην Ευρώπη σηματοδοτούν μια νευραλγική στιγμή για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Τα ρεκόρ ζέστης ξεπερνούν κατά πολύ τα προηγούμενα, τόσο σε απόλυτους αριθμούς, όσο και σε διάρκεια: την Παρασκευή 26 Ιουνίου καταγράφηκε η πιο υψηλή θερμοκρασία που έχει καταγραφεί ποτέ στη Βασιλεία μήνα Ιούνιο: 38,8 βαθμοί Κελσίου. Την ίδια μέρα στη Γερμανία σημειώθηκε ρεκόρ μέγιστης θερμοκρασίας 41,3 βαθμών Κελσίου. Στην πόλη Palluau στη δυτική Γαλλία ο υδράργυρος άγγιξε τους 43,8 βαθμούς Κελσίου.

«Την τελευταία εβδομάδα στο Παρίσι καταγράφηκαν τόσες ημέρες με θερμοκρασία άνω των 40 βαθμών Κελσίου, όσες καταγράφηκαν σε 120 χρόνια καταγραφών μέχρι το 2019. Πρόκειται για ρεκόρ, το οποίο οι επιστήμονες ανέμεναν κοντά στο 2050 και όχι τόσο σύντομα» συμπυκνώνει τη δυστοπική εικόνα που διαμορφώθηκε ο Σταύρος Ντάφης, φυσικός-μετεωρολόγος, ερευνητής στη μονάδα ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και μέλος του Climatebook.

Όπως προσθέτει: «Είμαστε ακόμα στην αρχή του καλοκαιριού. Δεν έχουμε παρατηρήσει ξανά κάτι ανάλογο στα σύγχρονα χρονικά».

Τι θα συμβεί το φετινό καλοκαίρι με τους καύσωνες σε Ελλάδα και υπόλοιπη Ευρώπη

Το τρίτο κύμα καύσωνα στη Δυτική Ευρώπη θα ξεκινήσει σύμφωνα με τον Κώστα Λαγουβάρδο, επικεφαλής της μονάδας ΜΕΤΕΟ και διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, από το ερχόμενο Σαββατοκύριακο.

«Θα φέρει πολύ υψηλές θερμοκρασίες για πολλές μέρες, πιθανότατα πάλι με επίκεντρο τη Γαλλία» σημειώνει ο κ. Λαγουβάρδος και προσθέτει: «Αν επαληθευτούν οι προγνώσεις, θα μιλάμε για τον τρίτο μεγάλο καύσωνα, τόσο σε διάρκεια όσο και σε ένταση το φετινό καλοκαίρι στη Δυτική Ευρώπη».

Πάντως, το δεύτερο μεγάλο κύμα ζέστης έχει καταλήξει αυτές τις μέρες στα βόρεια Βαλκάνια, από Ρουμανία μέχρι και Βουλγαρία, με το θερμόμετρο σε αυτές τις περιοχές να αγγίζει τους 40 βαθμούς Κελσίου.

Για καλή τύχη των Ελλήνων, οι συνθήκες στη χώρα μας τον μήνα Ιούλιο αναμένονται πιο δροσερές λόγω των ισχυρών μελτεμιών, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν θα έχουμε διαστήματα υψηλών θερμοκρασιών.

Παρόλο που στη χώρα μας αυτή την εβδομάδα θα έχουμε σχετικά υψηλές θερμοκρασίες (τοπικά το θερμόμετρο θα φτάσει τους 37 με 38 βαθμούς Κελσίου με την Αττική να συμπεριλαμβάνεται στις περιοχές όπου θα ζεσταθούν πολύ), αυτές οι θερμοκρασίες χαρακτηρίζονται από τον κ. Λαγουβάρδο αναμενόμενες για τις πρώτες μέρες του Ιουλίου. Μάλιστα, το ερχόμενο Σάββατο και Κυριακή η θερμοκρασία στη χώρα μας θα πέσει.

«Έναν πολύ ισχυρό καύσωνα επιπέδου 2024 ή και 2025 δεν νομίζω ότι θα δει η χώρα μας σύντομα» λέει με τη σειρά του ο κ. Ντάφης.

Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι γιατί «στη Δυτική Ευρώπη δεν μπορούν αυτή τη στιγμή να εισχωρήσουν ψυχρές αέριες μάζες οι οποίες θα φτάσουν ως την Αφρική και θα μεταφέρουν στη συνέχεια προς την περιοχή μας πολύ θερμές αέριες μάζες».

Ο μηχανισμός πίσω από τους καύσωνες στη Δυτική Ευρώπη

Κύρια αιτία του φαινομένου που προκάλεσε ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες για την εποχή στη Δυτική Ευρώπη, ήταν σύμφωνα με τον κ. Ντάφη, η ασυνήθιστη δραστηριότητα βαρομετρικών χαμηλών στον βόρειο Ατλαντικό ωκεανό.

Αυτή η δραστηριότητα δημιούργησε όλες τις απαραίτητες συνθήκες για την ανάπτυξη ενός αντικυκλώνα πάνω από τη Δυτική Ευρώπη.

Ο συγκεκριμένος μηχανισμός αφορά τη μεγάλη διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ βόρειου και κεντρικού Ατλαντικού ωκεανού, με συνέπεια την αυξημένη δραστηριότητα των υφέσεων δυτικά της Ευρώπης.

Αυτές οι υφέσεις δημιουργούν τις συνθήκες για την ανάπτυξη εμμονικών αντικυκλώνων και πολύ υψηλών θερμοκρασιών το καλοκαίρι πάνω από την Ευρώπη.

Γιατί τόσοι πολλοί νεκροί;

Όσον αφορά τις χιλιάδες ανθρώπων που έχασαν της ζωή τους λόγω του καύσωνα –με τους περισσότερους νεκρούς να καταγράφονται στη Γαλλία- ο Χρήστος Γιάνναρος, επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, σημειώνει πως οι πιο ευάλωτες ομάδες είναι τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, και τα άτομα με υποκείμενα νοσήματα.

Το ότι οι καύσωνες έκαναν την εμφάνισή τους ήδη από τον μήνα Μάιο, έπαιξε επίσης κομβικό ρόλο, δεδομένου ότι οι οργανισμοί των ανθρώπων δεν πρόλαβαν να εγκλιματιστούν σταδιακά στις καλοκαιρινές συνθήκες.

«Σε αυτές τις χώρες, απουσιάζει ο εγκλιματισμός των ανθρώπων στην τόσο έντονη ζέστη. Δεν είναι συνηθισμένοι στην Αγγλία και στη βόρεια Γαλλία σε τέτοιες θερμοκρασίες. Είναι κάτι πρωτόγνωρο γι’ αυτούς» εξηγεί ο κ. Γιάνναρος.

Με ποιόν τρόπο όμως μπορεί η ζέστη να επιφέρει τον θάνατο;

«Στην προσπάθειά του να αποβάλει τη θερμότητα από το περιβάλλον, ο ανθρώπινος οργανισμός αρχίζει να υπερλειτουργεί. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, από κάποιο σημείο και έπειτα, επηρεάζονται οι ζωτικές λειτουργίες του οργανισμού, κυρίως η καρδιά. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε κατάρρευση του καρδιακού συστήματος και εντέλει σε θάνατο» εξηγεί ο κ. Γιάνναρος.

Μάλιστα, οι πολίτες εκτέθηκαν σε ακραίο θερμικό στρες, χωρίς διαλείμματα, δεδομένου ότι οι θερμοκρασίες παρέμεναν υψηλές και κατά τη διάρκεια της νύχτας. Το αποτέλεσμα είναι ο ανθρώπινος οργανισμός να μην μπορεί να αποβάλει την έξτρα θερμότητα και να χαλαρώσει.

Η υπερθέρμανση του πλανήτη τρέχει πολύ πιο γρήγορα απ’ όσο είχαν προβλέψει οι επιστήμονες
Η αλήθεια είναι πως οι επιστήμονες προετοιμάζουν εδώ και δεκαετίες τους πολίτες για ένα πιο θερμό μέλλον.

«Το μέλλον τελικά έρχεται ακόμα πιο γρήγορα απ’ τα προγνωστικά» υπογραμμίζει ο κ. Ντάφης.

Αυτό εν μέρει συμβαίνει γιατί μικρές τοπικές αλλαγές στην κυκλοφορία της ατμόσφαιρας εμπίπτουν σε μηχανισμούς που δεν μπορούν πάντα να δουν τα κλιματικά μοντέλα.

Οι ίδιοι οι επιστήμονες δηλώνουν αιφνιδιασμένοι.

«Σίγουρα μας έχουν προκαλέσει μεγάλη έκπληξη, αυτού του είδους οι καύσωνες τόσο νωρίς το καλοκαίρι. Στο παρελθόν είχαμε υψηλές θερμοκρασίες κυρίως τον Ιούλιο και τον Αύγουστο, για πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα και για πολύ μικρότερη γεωγραφική περιοχή της Ευρώπης».

Ένα από τα γεγονότα που προβλημάτισε τους επιστήμονες ήταν σύμφωνα με τον κ. Ντάφη, τα εντυπωσιακά ρεκόρ υψηλών θερμοκρασιών στη βορειοδυτική Γαλλία, μια περιοχή η οποία τα καλοκαιρία δροσίζεται από τους δυτικούς ανέμους και τον σχετικά ψυχρό Ατλαντικό ωκεανό. Όμως, ακόμη και τα επιφανειακά νερά αυτού του ωκεανού ήταν φέτος πολύ θερμά.

«Ακόμη ένα ρεκόρ που μας εντυπωσίασε είναι η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας στον κόλπο του Λέοντα (σ.σ.: θαλάσσια περιοχή στη νότια Γαλλία στα ανοιχτά του Μονπελιέ και της Μασσαλίας).

Εκεί, βλέπουμε τη θερμοκρασία να έχει ανέβει 8,5 βαθμούς Κελσίου πάνω απ’ τα κανονικά για την εποχή επίπεδα για τα νερά της Μεσογείου. Είναι μια τιμή θερμοκρασίας που θα έχει επιπτώσεις τόσο στη φύση όσο και στις οικονομικές δραστηριότητες της περιοχής».

Βέβαια, το πρώτο φετινό σοκ φέτος για τους επιστήμονες ήταν ο καύσωνας στη Βόρεια Αμερική, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στον Καναδά, τον περασμένο Απρίλιο.

Η θερμοκρασία σε εκείνη την περίπτωση «σκαρφάλωσε» σχεδόν 20 βαθμούς πάνω απ’ τα κανονικά για την εποχή επίπεδα.

«Βλέπουμε πια ένα μοτίβο της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας στο βόρειο ημισφαίριο που δεν αφορά μόνο την Ευρώπη» σημειώνει ο κ. Ντάφης.

Air condition, κλιματική ανθεκτικότητα και ορυκτά καύσιμα
Η απουσία air condition στις περιοχές που χτύπησαν τα κύματα καύσωνα είναι ένα βασικό θέμα συζήτησης.

«Στη Γερμανία δεν υπάρχουν air condition στα νοσοκομεία!» σχολιάζει ο κ. Ντάφης.

Από την άλλη, τόσο κατά τον κ. Ντάφη όσο και κατά τον κ. Γιάνναρο, τα air condition είναι μέρος του προβλήματος αφού συνεισφέρουν στην αύξηση των αερίων του θερμοκηπίου.

Οι λύσεις κατά τον κ. Γιάνναρο είναι συγκεκριμένες: «Πρέπει να εστιάσουμε στην πράσινη μετάβαση. Οι πόλεις πρέπει να «εξοπλιστούν» με περισσότερο πράσινο. Χρειαζόμαστε περισσότερα συστήματα προειδοποίησης για τους καύσωνες και περισσότερα σχέδια δράσεων όταν έρχονται τέτοια επεισόδια . Πρέπει να είμαστε περισσότερο προετοιμασμένοι να βοηθήσουμε αυτούς που το χρειάζονται».

Ο κ. Ντάφης βάζει στη συζήτηση τις πολιτικές διαστάσεις του προβλήματος.

«Όσο τα λόμπι των ορυκτών καυσίμων συνεχίζουν να δρουν ενάντια στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών και των νέων τεχνολογιών πράσινης ενέργειας, τόσο θα συνεχίζουμε να καταστρέφουμε το κλίμα».

»Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε την άνοδο της ακροδεξιάς. Σε χώρες όπως η Ιταλία και η Γαλλία βλέπουμε μια επένδυση στα ακροδεξιά αφηγήματα, κατά τα οποία δεν υφίσταται υπερθέρμανση του πλανήτη. Το πιο τρανταχτό παράδειγμα είναι βέβαια οι ΗΠΑ».

Τα καρέ από το άμεσο μέλλον περιλαμβάνουν κατά τον κ. Ντάφη ανησυχητικές εικόνες.

«Πολλές φορές οι επιστήμονες εμφανίζονται γραφικοί. Λένε πως τρομοκρατούν τον κόσμο. Όταν όμως ο κόσμος ζει αυτά που έβλεπε στις ταινίες καταστροφής, τότε αρχίζει και καταλαβαίνει τι έπεται».