Γιατί η Τουρκία “τρέμει” την αποσταθεροποίηση στο Ιράν; Προάγγελος ενός ανεξέλεγκτου περιφερειακού χάους, που απειλεί τα σύνορα και την ενέργεια;

Η Άγκυρα εκπέμπει ολοένα και πιο ηχηρά σήματα ανησυχίας προς την Ουάσιγκτον, την ώρα που η ένταση και η βία κλιμακώνονται στο Ιράν. Εκεί όπου ορισμένοι κύκλοι στις Ηνωμένες Πολιτείες ενδέχεται να διαβλέπουν μια ευκαιρία ανατροπής ισορροπιών ή άσκησης πίεσης στο ιρανικό καθεστώς, η Τουρκία βλέπει κάτι πολύ διαφορετικό: τον κίνδυνο μιας αλυσιδωτής κατάρρευσης που θα μπορούσε να παρασύρει ολόκληρη την περιοχή.

Το σαββατοκύριακο, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν προχώρησε σε ευθείες κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι οι ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες υποδαυλίζουν τις ταραχές στο Ιράν, οι οποίες έχουν ήδη οδηγήσει σε αιματηρή καταστολή διαδηλώσεων. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων προειδοποιούν ότι ο αριθμός των θυμάτων μπορεί να φτάσει σε χιλιάδες, εάν συνεχιστεί η ίδια δυναμική.

«Η Μοσάντ δεν το αποκρύπτει. Μέσω του διαδικτύου και των κοινωνικών δικτύων καλεί ανοιχτά τον ιρανικό λαό σε εξέγερση», δήλωσε ο Φιντάν μετά από σύσκεψη υπό τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο εκπρόσωπος του κυβερνώντος κόμματος, Ομέρ Τσελίκ, τονίζοντας ότι κάθε μορφή εξωτερικής παρέμβασης έχει αποδειχθεί ιστορικά πως επιδεινώνει τις κρίσεις αντί να τις λύνει.

Ο εφιάλτης της αποσταθεροποίησης

Οι τουρκικές ανησυχίες δεν είναι θεωρητικές ούτε ιδεολογικές. Η χώρα έχει βιώσει στο πετσί της τις συνέπειες των πολέμων και των επεμβάσεων στη Μέση Ανατολή. Από το Ιράκ της δεκαετίας του ’90 και ιδιαίτερα μετά το 2003, μέχρι την κατάρρευση της Συρίας το 2011, η Τουρκία κλήθηκε να διαχειριστεί τεράστια προσφυγικά κύματα, οικονομικές πιέσεις και μόνιμη ανασφάλεια στα σύνορά της.

Η στάση της Άγκυρας δεν πηγάζει από κάποια ιδιαίτερη συμπάθεια προς το ιρανικό καθεστώς. Αντιθέτως, τα τελευταία χρόνια Τουρκία και Ιράν έχουν συγκρουστεί επανειλημμένα σε περιφερειακά μέτωπα: από τη στήριξη της Άγκυρας στο Αζερμπαϊτζάν το 2020, έως τις αντικρουόμενες θέσεις στον πόλεμο της Συρίας και την ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας στα κοινά τους σύνορα.

Ανταγωνισμός χωρίς επιθυμία διάλυσης

Παρά τις βαθιές διαφωνίες, αναλυτές του τουρκικού think tank SETA υπογραμμίζουν ότι η διατήρηση της εδαφικής συνοχής και της εσωτερικής σταθερότητας του Ιράν αποτελεί θεμελιώδες συμφέρον για την Τουρκία. Όπως επισημαίνει ο Μουσταφά Τζανέρ, εξεγέρσεις χωρίς σαφή πολιτική ηγεσία ή ξεκάθαρο σχέδιο σπάνια οδηγούν σε ελεγχόμενη αλλαγή εξουσίας· συχνότερα καταλήγουν σε χάος, αποσύνθεση και παρατεταμένη αστάθεια.

Κατά την τουρκική ανάγνωση, η έντονη εξωτερική πίεση και η επιθετική ρητορική ενδέχεται να ρίξουν λάδι στη φωτιά, απειλώντας όχι μόνο τα σύνορα αλλά και κρίσιμες ενεργειακές διαδρομές και περιφερειακές ισορροπίες. Για την Άγκυρα, ένα αποδυναμωμένο ιρανικό κράτος δεν αποτελεί εργαλείο επιρροής, αλλά πηγή ανεξέλεγκτων κινδύνων.

Το τραύμα των προσφύγων και τα όρια αντοχής

Η συλλογική μνήμη παίζει καθοριστικό ρόλο στη χάραξη πολιτικής. Η Τουρκία φιλοξενεί ήδη 4 έως 5 εκατομμύρια Σύρους πρόσφυγες, με σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό κόστος. Κατά τη διάρκεια του πρόσφατου 12ήμερου πολέμου Ιράν–Ισραήλ, Τούρκοι αξιωματούχοι κατέστησαν σαφές ότι, σε αντίθεση με το παρελθόν, η χώρα δεν θα μπορούσε να απορροφήσει ένα νέο μαζικό προσφυγικό κύμα από το Ιράν. Τα σύνορα ενισχύθηκαν και μέσω ανεπίσημων διαύλων εστάλη το μήνυμα ότι οι αντοχές έχουν εξαντληθεί.

Την ίδια στιγμή, η ιρανική ηγεσία επιχειρεί να μεταθέσει την ευθύνη της κρίσης σε εξωτερικούς παράγοντες. Ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων του Ιράν κατηγόρησε ευθέως τις ΗΠΑ και το Ισραήλ ότι χρησιμοποιούν μαχητές του Ισλαμικού Κράτους για επιθέσεις εντός της χώρας, παρουσιάζοντας τις διαδηλώσεις ως προϊόν ξένης συνωμοσίας. Σύμφωνα με αναλυτές, αυτή η αφήγηση διευκολύνει τη σκληρή καταστολή και περιορίζει τη δυνατότητα κοινωνικής ουδετεροποίησης.

Η σχεδόν πλήρης διακοπή του διαδικτύου στο Ιράν καθιστά δύσκολη την ανεξάρτητη επιβεβαίωση των γεγονότων, αυξάνοντας τον κίνδυνο λανθασμένων εκτιμήσεων και λανθασμένων αποφάσεων από τις περιφερειακές πρωτεύουσες, συμπεριλαμβανομένης της Άγκυρας.

Πυρηνικό ρίσκο και γεωπολιτικά διακυβεύματα

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η κρίση δεν είναι μόνο πολιτική. Το Ιράν διαθέτει σημαντικά αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου και, σε συνθήκες χάους, ο έλεγχος αυτού του υλικού θα μπορούσε να χαθεί. Τούρκοι αναλυτές βλέπουν το πυρηνικό ζήτημα όχι μόνο ως απειλή ασφάλειας, αλλά και ως μοχλό διαπραγμάτευσης στο πλαίσιο ενός νομικού και διπλωματικού πλαισίου.

Η τουρκική εκτίμηση είναι ότι το βέλτιστο σενάριο δεν είναι η κατάρρευση του Ιράν, αλλά μια ελεγχόμενη διαδικασία διαλόγου με τη Δύση και τους γείτονές του, με περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα και αναπροσαρμογές στην περιφερειακή πολιτική της Τεχεράνης. Το χειρότερο ενδεχόμενο, σύμφωνα με Τούρκους ειδικούς, θα ήταν η πλήρης στρατιωτικοποίηση της εξουσίας και η μετατροπή του Ιράν σε ένα απομονωμένο, σκληρό καθεστώς τύπου «Βόρειας Κορέας».

Η θέση της Άγκυρας έχει ιδιαίτερη βαρύτητα: ελέγχει κρίσιμους γεωγραφικούς διαδρόμους, προσφυγικές οδούς και διαύλους επικοινωνίας με τη Ρωσία και τη Μέση Ανατολή. Παράλληλα, στην τουρκική στρατηγική σκέψη βαραίνει και ο λεγόμενος Μεσαίος Διάδρομος, ένα φιλόδοξο έργο μεταφορών και εμπορίου στο οποίο επενδύει σημαντικά η Άγκυρα και του οποίου το μέλλον καθίσταται εξαιρετικά αβέβαιο εάν το Ιράν βυθιστεί σε παρατεταμένη αστάθεια.