Τουρκία: Η «μαύρη τρύπα» των 20 δις δολαρίων- Οι ρωσικοί S-400 δεν κοστίζουν μόνο τα αμερικανικά F-35 στον Ερντογάν!

Μέσα από τα επίσημα πρακτικά της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης, αναδεικνύονται οι έντονες αντιδράσεις της αντιπολίτευσης αλλά και τον οικονομικό απολογισμό μιας από τις πιο αμφιλεγόμενες εξοπλιστικές επιλογές της κυβέρνησης Ερντογάν: την απόκτηση του ρωσικού συστήματος αεράμυνας S-400.

Τουρκία: Η «μαύρη τρύπα» των 20 δις δολαρίων- Οι ρωσικοί S-400 δεν κοστίζουν μόνο τα αμερικανικά F-35 στον Ερντογάν!

Μια συμφωνία που ξεκίνησε με τίμημα περίπου 2,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων και παρουσιάστηκε ως σύμβολο στρατηγικής ανεξαρτησίας, κατέληξε, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της τουρκικής αντιπολίτευσης, να μετατραπεί σε έναν λογαριασμό που αγγίζει πλέον τα 20 δισεκατομμύρια δολάρια, αν συνυπολογιστούν οι απώλειες από τα F-35, τα εξοπλιστικά εμπάργκο και τα χαμένα βιομηχανικά συμβόλαια.

Η επιλογή της Άγκυρας να προχωρήσει στην αγορά των ρωσικών πυραύλων αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα γεωπολιτικά στοιχήματα της εποχής Ερντογάν. Αυτό που πριν από εννέα χρόνια παρουσιάστηκε ως μια επίδειξη αυτονομίας απέναντι στη Δύση και ειδικά απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, εξελίχθηκε σταδιακά σε έναν φαύλο κύκλο διπλωματικών εντάσεων, στρατιωτικών περιορισμών και οικονομικών απωλειών.

Η πρώτη μεγάλη συνέπεια ήρθε τον Ιούλιο του 2019, όταν η Τουρκία απομακρύνθηκε από την κοινοπραξία ανάπτυξης του μαχητικού Joint Strike Fighter. Η αμερικανική πλευρά υποστήριξε ότι η ταυτόχρονη λειτουργία των S-400 και των F-35 στο ίδιο περιβάλλον αεράμυνας θα δημιουργούσε σοβαρό κίνδυνο διαρροής ευαίσθητων δεδομένων, καθώς η ρωσική τεχνολογία θα μπορούσε να συλλέξει πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά χαμηλής παρατηρησιμότητας του αμερικανικού stealth μαχητικού.

Λίγο αργότερα, τον Δεκέμβριο του 2020, η Ουάσιγκτον προχώρησε στην ενεργοποίηση των κυρώσεων CAATSA (Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act) κατά της Τουρκίας. Οι κυρώσεις αυτές εντάσσονταν στο ευρύτερο αμερικανικό πλαίσιο αντιμετώπισης σημαντικών συναλλαγών με τον ρωσικό αμυντικό τομέα και στην περίπτωση της Άγκυρας στόχευσαν την Προεδρία Αμυντικής Βιομηχανίας (SSB).

Το αποτέλεσμα ήταν το πάγωμα περιουσιακών στοιχείων και ο περιορισμός της δυνατότητας εξαγωγικών αδειών, ως άμεση συνέπεια της επιλογής των S-400. Για την πλήρη άρση των κυρώσεων απαιτείται, σύμφωνα με το αμερικανικό νομικό πλαίσιο, επίσημη πιστοποίηση του προέδρου των ΗΠΑ προς το Κογκρέσο ότι το ρωσικό σύστημα δεν βρίσκεται πλέον στην κατοχή της Τουρκίας.

Την ίδια στιγμή, η υπόθεση των S-400 είχε ήδη προκαλέσει τη μεγαλύτερη απώλεια στο τουρκικό πρόγραμμα αεροπορικής ισχύος: την αποπομπή από το πρόγραμμα των F-35.

Πριν από την αποβολή της χώρας από την κοινοπραξία, η κυβέρνηση Ερντογάν είχε καταβάλει χρήματα για έξι μαχητικά αεροσκάφη, τα οποία τελικά δεν παραδόθηκαν ποτέ στην Τουρκία. Τα αεροσκάφη παραμένουν σε καθεστώς «μακράς αποθήκευσης» στις Ηνωμένες Πολιτείες, περιμένοντας μια πολιτική λύση που θα επέτρεπε την παράδοσή τους.

Η Ουάσιγκτον έχει καταστήσει σαφές ότι βασική προϋπόθεση για οποιαδήποτε επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα αποτελεί η οριστική απομάκρυνση των S-400 από το τουρκικό οπλοστάσιο. Το σενάριο που έχει βρεθεί στο επίκεντρο των παρασκηνιακών συζητήσεων αφορά πιθανή μεταφορά ή πώληση των ρωσικών συστημάτων σε τρίτη χώρα, με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα να έχουν αναφερθεί ως πιθανός προορισμός.

Ωστόσο, ακόμη και μια τέτοια εξέλιξη δεν θα σήμαινε αυτόματη επιστροφή της Τουρκίας στα F-35. Η άρση των κυρώσεων CAATSA και η επανένταξη στο πρόγραμμα των μαχητικών αποτελούν δύο διαφορετικές διαδικασίες.

Η Άγκυρα θα χρειαζόταν νέα έγκριση από το αμερικανικό Κογκρέσο —μια διαδικασία κάθε άλλο παρά δεδομένη— καθώς οι Αμερικανοί νομοθέτες θα αξιολογούσαν συνολικά τη στρατηγική συμπεριφορά της Τουρκίας και όχι μόνο την απουσία των ρωσικών πυραύλων.

Παράλληλα, θα απαιτούνταν νέες αξιολογήσεις ασφαλείας από το Πεντάγωνο, ενώ το Κογκρέσο αναμένεται να ζητήσει αυστηρές εγγυήσεις ότι η Τουρκία δεν θα προχωρήσει ξανά στην απόκτηση αντίστοιχων ρωσικών συστημάτων και δεν θα δημιουργήσει νέες εντάσεις που θα επηρεάσουν τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.

Έτσι, η Άγκυρα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια δύσκολη εξίσωση: από τη μία πλευρά επιδιώκει την επιστροφή της στα προηγμένα αμερικανικά εξοπλιστικά προγράμματα και από την άλλη καλείται να διαχειριστεί τις συνέπειες μιας επιλογής που δημιούργησε βαθύ ρήγμα στις σχέσεις της με τη Μόσχα

Οι επιπτώσεις, ωστόσο, δεν περιορίστηκαν στην απώλεια των F-35. Το ντόμινο των συνεπειών επεκτάθηκε σε μια σειρά από περιορισμούς και εμπάργκο που επηρέασαν διαφορετικούς τομείς της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν οι περιορισμοί του Καναδά στα ηλεκτρο-οπτικά συστήματα, οι γερμανικοί περιορισμοί στον κινητήρα του τουρκικού άρματος μάχης Altay, αλλά και οι αμερικανικές αντιρρήσεις για τους εκτοξευτές Mk41 που προορίζονταν για τις νέες φρεγάτες Istif.

Όπως αναφέρεται στην έκθεση της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών, τα μέτρα αυτά προκάλεσαν «βραχυπρόθεσμα κόστη, καθυστερήσεις στα εξοπλιστικά προγράμματα και κενά στις στρατιωτικές δυνατότητες».

Η πίεση αυτή αποτυπώθηκε και στους αμυντικούς προϋπολογισμούς της Τουρκίας. Οι δαπάνες για την άμυνα αυξήθηκαν σημαντικά, από περίπου 13 δισεκατομμύρια δολάρια το 2021, με την πρόβλεψη για το 2025 να φτάνει τα 32,6 δισεκατομμύρια.

Η έκθεση, ωστόσο, επιχειρεί να δώσει και μια θετική διάσταση στην εξέλιξη αυτή, υποστηρίζοντας ότι η πίεση των κυρώσεων λειτούργησε ως επιταχυντής για την εγχώρια αμυντική βιομηχανία. Σύμφωνα με το τουρκικό αφήγημα, η χώρα κατάφερε να αυξήσει το ποσοστό εγχώριας παραγωγής στο 82% και να ξεπεράσει τα 10 δισεκατομμύρια δολάρια σε εξαγωγές αμυντικού υλικού το 2025.

Ωστόσο, τα πρακτικά της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης, τα οποία εντόπισε και ανέλυσε το ant1news.gr, παρουσιάζουν μια διαφορετική εικόνα. Μια εικόνα όπου η αντιπολίτευση, ήδη από την πρώτη στιγμή της συμφωνίας, προειδοποιούσε ότι η αγορά των S-400 δεν αποτελούσε στρατηγικό θρίαμβο αλλά ένα επικίνδυνο αδιέξοδο.

Οι αντιπολιτευόμενοι βουλευτές περιέγραφαν την επιλογή της κυβέρνησης Ερντογάν ως μια «αποτυχημένη μπλόφα» απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, η οποία τελικά εγκλώβισε την Τουρκία σε ένα καθεστώς κυρώσεων, της αφαίρεσε την πρόσβαση στα F-35 και δημιούργησε έναν λογαριασμό δισεκατομμυρίων.

Η εξέλιξη της οικονομικής ζημιάς καταγράφεται μέσα από τις παρεμβάσεις των βουλευτών χρόνο με τον χρόνο.

Ήδη από το 2017, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η προμήθεια, ο βουλευτής του φιλοκουρδικού HDP Garo Paylan έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου, υποστηρίζοντας ότι η Τουρκία ετοιμαζόταν να δαπανήσει δισεκατομμύρια για ένα σύστημα χωρίς σαφή προσδιορισμό απειλής, την ώρα που μεγάλος αριθμός πολιτών αντιμετώπιζε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες.

Δύο χρόνια αργότερα, το 2019, οι πρώτες καταγγελίες περί «μπλόφας» άρχισαν να ακούγονται ανοιχτά μέσα στην τουρκική βουλή.

Ο Feridun Bahsi, βουλευτής του Καλού Κόμματος (İYİ Parti), έθεσε το ερώτημα αν ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, μετά τη συνάντησή του με τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, είχε αποφασίσει να θέσει τους πυραύλους απλώς «στην αποθήκη».

Από την ίδια πολιτική παράταξη, ο Ahmet Kamil Erozan υποστήριξε ότι το σύστημα κινδύνευε να παραμείνει ανενεργό, αφήνοντας τους πυραύλους «να σαπίζουν».

Το 2020, η πολιτική αντιπαράθεση κλιμακώθηκε. Το Καλό Κόμμα άρχισε να κάνει λόγο για 2,5 δισεκατομμύρια δολάρια που «πετάχτηκαν» σε μια αγορά χωρίς πρακτικό αποτέλεσμα, ενώ το HDP πρόσθεσε στον λογαριασμό και την απώλεια των F-35, υπολογίζοντας την αρχική ζημιά από τα δύο προγράμματα στα 6 δισεκατομμύρια δολάρια.

Στο επίκεντρο της συζήτησης παρέμενε ένα ερώτημα που επαναλαμβανόταν όλο και πιο έντονα: αν οι S-400 θα κατέληγαν τελικά «να σαπίζουν στην αποθήκη».

Το 2021, ο Garo Paylan επανήλθε στο θέμα επιχειρώντας να καταγράψει τον άμεσο οικονομικό απολογισμό. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, η Τουρκία είχε ήδη επιβαρυνθεί με 2,5 δισεκατομμύρια δολάρια για τους S-400 και επιπλέον 1,4 δισεκατομμύρια δολάρια από την προκαταβολή που είχε καταβληθεί για τα F-35.

Συνολικά, έκανε λόγο για 3,9 δισεκατομμύρια δολάρια «στον βρόντο», ποσό που εκείνη την περίοδο αντιστοιχούσε περίπου σε 40 δισεκατομμύρια τουρκικές λίρες.

Έναν χρόνο αργότερα, το 2022, βουλευτές του Καλού Κόμματος υποστήριζαν ότι το κόστος ενός συστήματος το οποίο παρέμενε ανενεργό και «κρατείται σε υπόστεγα επί τέσσερα χρόνια» ξεπερνούσε ακόμη και τα ετήσια κέρδη ολόκληρου του τουρκικού αμυντικού τομέα.