«Χτυπούν» ξανά τον Βαρθολομαίο στην Τουρκία: Βαριές κατηγορίες και το μεγάλο παιχνίδι για τη Χάλκη

Νέες τουρκικές «βολές» κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, με εθνικιστικούς κύκλους να βάζουν στο στόχαστρο το Φανάρι και τη Χάλκη, την ώρα που στο παρασκήνιο πυκνώνουν οι διπλωματικές επαφές για την ιστορική επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής.

«Χτυπούν» ξανά τον Βαρθολομαίο στην Τουρκία: Βαριές κατηγορίες και το μεγάλο παιχνίδι για τη Χάλκη

Νέος γύρος επιθέσεων κατά του Οικουμενικού Πατριαρχείου και προσωπικά κατά του Πατριάρχη Βαρθολομαίου βρίσκεται σε εξέλιξη στην Τουρκία, σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία για το μέλλον της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης.

Η ιστορική Σχολή, που παραμένει κλειστή εδώ και περισσότερο από μισό αιώνα, έχει επιστρέψει δυναμικά στο τραπέζι των διεθνών και διπλωματικών συζητήσεων, με την Άγκυρα, την Αθήνα και την Ουάσιγκτον να παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις.

Αυτή τη φορά, τα «πυρά» προέρχονται από την εθνικιστική εφημερίδα «Aydınlık», η οποία επιχειρεί να παρουσιάσει το Φανάρι ως μέρος ευρύτερων αμερικανικών γεωπολιτικών σχεδιασμών. Με αυτόν τον τρόπο ανασύρει από το οπλοστάσιο της τουρκικής εθνικιστικής ρητορικής γνώριμες κατηγορίες, οι οποίες εδώ και δεκαετίες επανέρχονται κάθε φορά που το ζήτημα της διεθνούς θέσης του Πατριαρχείου ή της Χάλκης έρχεται στο προσκήνιο.

Αφορμή ένα νέο ορθόδοξο παρεκκλήσι

Η νέα αντιπαράθεση ξεκίνησε από ένα γεγονός που, υπό άλλες συνθήκες, θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητο: τα θυρανοίξια του νεόδμητου παρεκκλησίου των Παμμεγίστων Ταξιαρχών στο φιλανθρωπικό ίδρυμα Νταρουλάτζεζέ, στην περιοχή του Μεγάλου Ρεύματος της Κωνσταντινούπολης.

Στην τελετή έδωσε το «παρών» ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ενώ στον χώρο υπήρχε πινακίδα στην οποία αναγραφόταν, στα ελληνικά, «Οικουμενικό Πατριαρχείο».

Και ήταν ακριβώς αυτή η πινακίδα που αποτέλεσε το σημείο εκκίνησης για την επίθεση της «Aydınlık». Η εφημερίδα έθεσε σειρά ερωτημάτων σχετικά με το ποιος χρηματοδότησε την ανέγερση του ναού, εάν η διοίκηση του ιδρύματος γνώριζε για την επίμαχη πινακίδα και για ποιον λόγο δεν εκδόθηκε επίσημη ανακοίνωση σχετικά με την τελετή.

Από την πλευρά του, το Νταρουλάτζεζέ έσπευσε να διευκρινίσει ότι πρόκειται για φιλανθρωπικό ίδρυμα που παρέχει υπηρεσίες σε ανθρώπους ανεξαρτήτως θρησκείας, γλώσσας, φυλής ή φύλου. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι στις εγκαταστάσεις του συνυπάρχουν τέμενος, εκκλησία και συναγωγή.

Η συγκεκριμένη εξήγηση, ωστόσο, δεν στάθηκε αρκετή για να ανακόψει την αντιπαράθεση.

Από μια πινακίδα στις κατηγορίες περί «κατασκοπείας»

Το δημοσίευμα της «Aydınlık» δεν περιορίστηκε τελικά στο ζήτημα της ανέγερσης του παρεκκλησίου. Η εφημερίδα προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, μεταφέροντας τη συζήτηση στην ίδια την υπόσταση και τον διεθνή ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Στο επίκεντρο επανέρχεται η πάγια τουρκική αμφισβήτηση της χρήσης του όρου «Οικουμενικό», ενώ παράλληλα υποστηρίζεται ότι η διεθνής θέση του Φαναρίου ενισχύθηκε κατά τη μεταπολεμική περίοδο με την αμερικανική υποστήριξη.

Η ρητορική γίνεται ακόμη σκληρότερη όταν η εφημερίδα φθάνει στο σημείο να χαρακτηρίζει το Πατριαρχείο «κατάσκοπο», επιχειρώντας να το συνδέσει με τη CIA και να του αποδώσει ρόλο στην ευρύτερη αντιπαράθεση που έχει διαμορφωθεί στον ορθόδοξο κόσμο με τη Μόσχα.

Πρόκειται, ασφαλώς, για ισχυρισμούς της τουρκικής εφημερίδας, οι οποίοι στο συγκεκριμένο δημοσίευμα δεν συνοδεύονται από αποδεικτικά στοιχεία.

Η χρονική συγκυρία, πάντως, προσδίδει ιδιαίτερο βάρος στην επίθεση. Και αυτό διότι έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία το Φανάρι βρίσκεται σε έναν κρίσιμο θεσμικό διάλογο με την τουρκική κυβέρνηση για το μέλλον της Χάλκης.

«Χτυπούν» ξανά τον Βαρθολομαίο στην Τουρκία: Βαριές κατηγορίες και το μεγάλο παιχνίδι για τη Χάλκη

Η Χάλκη επιστρέφει στο μεγάλο διπλωματικό παιχνίδι

Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης ιδρύθηκε το 1844 και έκλεισε το 1971, αφήνοντας ένα βαθύ θεσμικό και συμβολικό κενό στην ιστορική έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Για περισσότερες από πέντε δεκαετίες, η επαναλειτουργία της αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας που τίθενται προς την Άγκυρα από την Ελλάδα, τις Ηνωμένες Πολιτείες και ευρωπαϊκούς θεσμούς. Το ζήτημα, όμως, δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση κληρικών. Αγγίζει τον ίδιο τον θεσμικό ρόλο και την αυτονομία του Πατριαρχείου, καθώς και τη δυνατότητά του να ανανεώνει το ανθρώπινο δυναμικό του στην ιστορική του έδρα.

Τους τελευταίους μήνες, οι εξελίξεις φαίνεται να έχουν επιταχυνθεί.

Στις 16 Ιουνίου, ο Βαρθολομαίος συναντήθηκε με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην Άγκυρα, με την προοπτική επαναλειτουργίας της Σχολής να βρίσκεται ψηλά στην ατζέντα της συζήτησης. Το ίδιο το Οικουμενικό Πατριαρχείο επιβεβαίωσε ότι βρίσκεται σε εξέλιξη διάλογος με το τουρκικό υπουργείο Παιδείας και το Συμβούλιο Ανώτατης Εκπαίδευσης (YÖK).

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Ερντογάν έδωσε εντολή να συνεχιστούν οι επίσημες συνομιλίες. Η εξέλιξη αυτή θεωρήθηκε σημαντική, καθώς σηματοδοτεί ότι το ζήτημα παραμένει ενεργό σε κυβερνητικό επίπεδο.

Δεν αποτελεί, ωστόσο, ακόμη το πολυπόθητο «πράσινο φως».

Το νομικό καθεστώς της Σχολής, η εκπαιδευτική της δομή, αλλά και κυρίως ο βαθμός αυτονομίας της εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Και ακριβώς εδώ βρίσκεται μία από τις πιο κρίσιμες πτυχές της υπόθεσης: δεν αρκεί να ανοίξει ξανά το ιστορικό κτίριο· το ζητούμενο είναι με ποιους όρους θα λειτουργήσει.

Ο παράγοντας Τραμπ και η αμερικανική πίεση

Στο ήδη σύνθετο σκηνικό έχει εισέλθει δυναμικά και η Ουάσιγκτον.

Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει θέσει προσωπικά το ζήτημα στον Ερντογάν, ενώ η αμερικανική πίεση για την επαναλειτουργία της Χάλκης έχει ενισχυθεί. Μόλις στα τέλη Αυγούστου, ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος συζήτησε στο State Department το ζήτημα της Σχολής, αλλά και ευρύτερα θέματα που αφορούν τη θρησκευτική ελευθερία.

Η αμερικανική εμπλοκή, όμως, λειτουργεί ταυτόχρονα και ως «καύσιμο» για την τουρκική εθνικιστική ρητορική.

Εθνικιστικοί κύκλοι στην Τουρκία επιχειρούν να μετατοπίσουν το επίκεντρο της συζήτησης: από ένα ζήτημα θρησκευτικών και εκπαιδευτικών δικαιωμάτων σε ένα υποτιθέμενο πεδίο γεωπολιτικής πίεσης προς την Άγκυρα. Έτσι, η Χάλκη παρουσιάζεται όχι ως ζήτημα αποκατάστασης μιας ιστορικής εκπαιδευτικής λειτουργίας, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου σχεδιασμού στον οποίο εμπλέκονται το Φανάρι, οι ΗΠΑ και ευρύτερες γεωπολιτικές ισορροπίες.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι σαφώς πιο σύνθετη.

Ο Ερντογάν φαίνεται να αντιλαμβάνεται τη Χάλκη και ως ένα πιθανό διαπραγματευτικό χαρτί στις σχέσεις της Τουρκίας με την Ουάσιγκτον, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η Άγκυρα επιδιώκει βελτίωση των αμερικανοτουρκικών σχέσεων και πρόοδο σε κρίσιμα αμυντικά και πολιτικά ζητήματα.

Την ίδια στιγμή, αναλύσεις για το ζήτημα επισημαίνουν ότι η έναρξη των συνομιλιών δεν σημαίνει αυτομάτως και αποδοχή μιας πλήρως ανεξάρτητης θεολογικής σχολής υπό τον έλεγχο του Πατριαρχείου.

Και αυτή ακριβώς η λεπτομέρεια μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική.

Πίσω από τη Χάλκη, η ίδια η θέση του Πατριαρχείου

Το πραγματικό διακύβευμα, επομένως, υπερβαίνει κατά πολύ την τύχη ενός ιστορικού εκπαιδευτικού ιδρύματος.

Για 127 χρόνια, η Θεολογική Σχολή της Χάλκης αποτέλεσε το βασικό φυτώριο στελεχών του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Από τις αίθουσές της πέρασαν εκατοντάδες κληρικοί και ιεράρχες, μεταξύ των οποίων και ο ίδιος ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.

Το κλείσιμό της το 1971 και η αδυναμία επαναλειτουργίας της επί 55 χρόνια έχουν στερήσει από το Φανάρι μια κρίσιμη δυνατότητα: να εκπαιδεύει στην ιστορική του έδρα τους κληρικούς που θα στελεχώσουν την επόμενη γενιά της Πατριαρχικής Εκκλησίας.

Γι’ αυτό και η σημερινή αντιπαράθεση αποκτά ιδιαίτερο βάρος.

Από τη μία πλευρά, η κυβέρνηση Ερντογάν αφήνει ανοιχτό έναν θεσμικό δίαυλο και επιτρέπει να εξελίσσεται ένας διάλογος που, εάν ευοδωθεί, θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια ιστορική αλλαγή.

Από την άλλη, σημαντικά τμήματα του τουρκικού εθνικιστικού δημόσιου λόγου εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο, την οικουμενικότητά του και τη Χάλκη μέσα από το πρίσμα της εθνικής ασφάλειας, της ξένης επιρροής και της καχυποψίας απέναντι σε οποιαδήποτε διεθνή ενίσχυση του ρόλου του Φαναρίου.

Υπό αυτή την έννοια, η νέα επίθεση κατά του Βαρθολομαίου λειτουργεί και ως προειδοποιητικό μήνυμα.

Δείχνει ότι ακόμη και στην περίπτωση που η πολιτική ηγεσία της Τουρκίας αποφασίσει να κάνει το επόμενο βήμα, η επαναλειτουργία της Χάλκης δεν θα είναι μια απλή διοικητική απόφαση. Θα χρειαστεί να περάσει μέσα από ένα σύνθετο πολιτικό και θεσμικό περιβάλλον, στο οποίο εξακολουθούν να υπάρχουν ισχυρές εσωτερικές αντιστάσεις.

Και τελικά, το μεγάλο ερώτημα δεν θα είναι μόνο εάν θα ανοίξουν ξανά οι πόρτες του ιστορικού κτιρίου στη Χάλκη.

Το κρίσιμο θα είναι με ποιους όρους θα ανοίξουν.

Εάν δηλαδή η επαναλειτουργία θα σηματοδοτήσει πραγματική αποκατάσταση της ιστορικής αποστολής της Σχολής και θα επιτρέψει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο να τη λειτουργεί ως δικό του θεολογικό και εκκλησιαστικό ίδρυμα ή εάν θα πρόκειται για μια περιορισμένη λύση, προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις και τις ευαισθησίες της τουρκικής πολιτικής ηγεσίας.

Σε αυτή τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη διπλωματία, τη θρησκευτική ελευθερία, την τουρκική εσωτερική πολιτική και τους ευρύτερους γεωπολιτικούς συσχετισμούς βρίσκεται σήμερα η πραγματική μάχη για τη Χάλκη.

Και οι νέες «βολές» κατά του Βαρθολομαίου δείχνουν ότι, όσο πλησιάζει η ώρα των αποφάσεων, τόσο πιο έντονη αναμένεται να γίνεται και η σύγκρουση γύρω από το ποιος θα καθορίσει τους όρους της επόμενης ημέρας.