Αναπληρωτές εκπαιδευτικοί: «Ζούμε ένα διαρκές άγχος με μια βαλίτσα στο χέρι»

Αγχος,  ανασφάλεια και εσωστρέφεια. Αυτά τα συναισθήματα χαρακτηρίζουν την ψυχολογία δεκάδων χιλιάδων αναπληρωτών εκπαιδευτικών μετά τη λήξη της σύμβασής τους. Θα τους προσλάβουν ξανά του χρόνου; Αν ναι, πού θα είναι; Σε κάποιο νησί, στην πόλη ή την ηπειρωτική χώρα; Αν όχι, πώς θα συντηρήσουν τις οικογένειές τους; Κι αν δεν έχουν οικογένεια, πώς να τολμήσουν να προχωρήσουν σε αυτό το βήμα όταν οι όροι ζωής και τα όνειρά τους έχουν ημερομηνία λήξης την 30ή Ιουνίου, οπότε και το υπηρεσιακό έγγραφο τους γνωστοποιεί τη λήξη της σύμβασής τους και το πέρασμα ξανά στην ανεργία;

«Χτίζεις τη σχέση σου με τους μαθητές σου, χτίζεις το έργο σου και ξαφνικά βρίσκεσαι αλλού, να ξεκινάς πάλι από την αρχή» λέει  η επί σειρά ετών αναπληρώτρια καθηγήτρια Μουσικής Ευαγγελία Παπαγιάννη. Και προσθέτει: «Σαν τους νομάδες, με μια βαλίτσα στο χέρι, από τόπο σε τόπο. Γι’ αυτό και λέω ξεκάθαρα ότι πρόκειται για μια ντροπιαστική για τους εκπαιδευτικούς κατάσταση που πρέπει οπωσδήποτε να σταματήσει».

«Μόνιμη ανασφάλεια»

Την αγωνία της Ευαγγ. Παπαγιάννη και χιλιάδων συναδέλφων της δεν φαίνεται να συμμερίζονται στην πολιτική ηγεσία του υπουργείου Παιδείας. Μόλις τον Ιούνιο 2026 η υπουργός Σοφία Ζαχαράκη ανακοίνωσε ότι, εκτός των 5.500 νέων μόνιμων διορισμών, θα ακολουθήσουν πάλι προσλήψεις αναπληρωτών.

Ο Νίκος Βουρδουμπάς, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας, πώς γίνεται κάθε χρόνο το δημόσιο σχολείο να απολύει χιλιάδες ανθρώπους τους οποίους γνωρίζει ότι θα χρειαστεί ξανά τον Σεπτέμβριο. Οπως λέει, μόλις πριν από λίγες ημέρες απολύθηκαν περίπου 23.000 αναπληρωτές μόνο στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. «Μιλάμε για ανθρώπους οι οποίοι βιώνουν ένα καθεστώς μόνιμης ανασφάλειας, με συνεχείς μεταβολές θέσεων και ωραρίων. Σε αυτήν τη φάση της ζωής τους βγαίνουν στην ανεργία παίρνοντας ένα πενιχρό επίδομα, το οποίο έχει πλέον ακόμη περισσότερους κόφτες και προϋποθέσεις, όπως είναι η προπληρωμένη κάρτα. Ετσι, αναγκάζονται τώρα μέσα σε συνθήκες καλοκαιριού να τα βγάλουν πέρα με τις τεράστιες ανάγκες που υπάρχουν και την ακρίβεια».

Ομως το πιο σημαντικό για τον συνομιλητή μας είναι ότι αυτοί οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζονται ως εργαζόμενοι δεύτερης κατηγορίας σε ό,τι αφορά τα εργασιακά τους δικαιώματα. Εξηγεί ότι «ακόμη και για τις άδειές τους είναι γνωστή η πραγματικά απαράδεκτη και άδικη κατάσταση να μην υπάρχει ούτε καν αυτή η εννεάμηνη άδεια “ανατροφής” για τις αναπληρώτριες μητέρες με μικρά παιδιά. Πρόκειται για μοναδική περίπτωση».

Επιπλέον στέκεται στο προβληματικό θεσμικό πλαίσιο που εφαρμόζεται εδώ και χρόνια: «Αποτελεί πάγια πρακτική, μέσω των προγραμμάτων ΕΣΠΑ της ΕΕ, να διαμορφώνεται το πλαίσιο της ελαστικής εργασίας που υπάρχει σε μια σειρά κλάδους του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα».

Μάλιστα τη φετινή χρονιά έχουμε μια σημαντική εξέλιξη, σύμφωνα με τον Ν. Βουρδουμπά: «Το πρόγραμμα ΕΣΠΑ τελειώνει το 2027, την ώρα που σε επίπεδο ΕΕ υπάρχει ήδη ανακατανομή των κονδυλίων του προγράμματος.

Σχεδόν 2 δισ. από τους τομείς της κοινωνικής πολιτικής και πρόνοιας οδηγούνται σε αυτό που λέμε πολεμική οικονομία. Αυτή η εξέλιξη νομίζουμε ότι θα έχει ακόμη μεγαλύτερες συνέπειες για το κομμάτι των αναπληρωτών, καθώς φαίνεται πως οδεύουμε σε νέες περικοπές. Αλλωστε κατά την ανακοίνωση των νέων διορισμών για την επόμενη χρονιά διαπιστώθηκε ότι είναι οι μισοί σε σχέση με την προηγούμενη».

«Δομικό πρόβλημα»

Από την πλευρά του υπουργείου υποστηρίζεται ότι «το πρόβλημα είναι δομικό». Οπως ανέφερε η υπουργός σε συνέντευξή της (12/09/2025): «Αν καθόσασταν μια εβδομάδα μαζί μας στο υπουργείο Παιδείας, θα σας λυνόταν κάθε απορία […]. Να σας αναφέρω ότι σε μόνο έναν νομό διορίστηκαν δώδεκα νηπιαγωγοί και έλαβαν άδεια οι έξι!».

Επομένως για την ηγεσία του υπουργείου Παιδείας για τα κενά και τις «στρατιές» αναπληρωτών φταίνε οι άδειες που παίρνουν οι εκπαιδευτικοί. Αλλά και η γεωγραφία… Στην ίδια συνέντευξη η υπουργός ανέφερε πως αντίθετα με άλλα κράτη «όπου οι προσλήψεις γίνονται σε επίπεδο περιφερειών, δήμων ακόμη και σχολείων –εδώ– έχουμε κοινούς πίνακες με μοριοδότηση του ΑΣΕΠ […] Για να κάνουμε τοπική πρόσκληση πρέπει να μην έχουν αποδεχτεί τη θέση αρκετές φορές οι αναπληρωτές. Ομως λόγω της ειδικής γεωγραφίας της χώρας θα έχουμε τέτοια ζητήματα». Να σημειωθεί ότι σύμφωνα με το υπουργείο Παιδείας από το 2020 έχουν γίνει περισσότεροι από 48.000 μόνιμοι διορισμοί, με τους 10.000 εξ αυτών τη χρονιά 2025-26, ενώ εντάχθηκαν στο σύστημα συνολικά 47.000 αναπληρωτές διάφορων ειδικοτήτων (Σοφ. Ζαχαράκη, Σκάι, 04.06. 2026).

Ζώντας στο αυτοκίνητο

Πέρα από τους αριθμούς, υπάρχει η πραγματικότητα όπως βιώνεται από τους αναπληρωτές. Για την «τραγική εικόνα» των συναδέλφων του που ζούσαν στο αμάξι, κάτω από την Πρωτοβάθμια Ηρακλείου, μιλά στο Documento o Θοδωρής Πέτκος, αναπληρωτής εκπαιδευτικός, εκλεγμένος στο ΔΣ του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Ηρακλείου «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος»: «Γεμάτα αμάξια με βαλίτσες και στην ουσία όλη τους τη ζωή μέσα στα αυτοκίνητά τους». Ηταν οι συνάδελφοί του που βίωναν «ένα συνεχές άγχος και μια τεράστια ανασφάλεια. Μιλάμε για ανθρώπους οι οποίοι δεν έχουν “φυτρώσει”, έχουν οικογένειες, έχουν σπίτια, πάνω από όλα όμως έχουν όνειρα, με το μεγαλύτερο από αυτά και στο οποίο καταθέτουν όλες τους τις δυνάμεις προκειμένου να το υλοποιήσουν να διδάξουν στο δημόσιο σχολείο».

Η σκληρότητα της εικόνας αποκρυσταλλώνει το σχέδιο όλων των κυβερνήσεων για το δημόσιο σχολείο, λέει ο Θοδ. Πέτκος και εξηγεί: «Εκπαιδευτικοί οι οποίοι ζουν μέσα στην ανέχεια με τα 795 ευρώ για τους νεοδιόριστους και τα 970 ευρώ για τους αναπληρωτές. Την ίδια στιγμή καλούνται να διαθέσουν πάνω από το 50% του μισθού τους μόνο για τη στέγη».

Προχωρώντας στην κουβέντα ο νεαρός εκπαιδευτικός εξηγεί τους λόγους που μαζί με άλλους, κυρίως νέους σε ηλικία, συναδέλφους του αισθάνονται απογοητευμένοι: «Ενας αναπληρωτής μπορεί να προσληφθεί ακόμη και τον Μάρτιο για να υπηρετήσει σε μία σχολική μονάδα. Ομως παραμένει το αγκάθι του καλοκαιριού καθώς στην ουσία μιλάμε για απόλυση. Ετσι πρέπει να τα φέρει βόλτα με το πενιχρό επίδομα ανεργίας, στο οποίο όμως έχουν μπει έξτρα “κόφτες”, μιας και τα ένσημα που απαιτούνται για να μπορέσεις να έχεις δικαίωμα να μπεις στο ταμείο αυξάνονται και από 120 πηγαίνουν στα 170. Αυτό σημαίνει ότι μια σειρά συνάδελφοι που δεν προσλαμβάνονται στην πρώτη φάση –καθώς οι προσλήψεις γίνονται σε φάσεις– δεν μπορούν να συγκεντρώσουν τα απαραίτητα ένσημα για να μπουν στο ταμείο».

Μόνη τους δύναμη, όπως τονίζει ο Θοδ. Πέτκος , «η αγάπη» που τρέφουν για το επάγγελμά τους και η αλληλεγγύη μεταξύ τους. «Η ζωή» καταλήγει «πολλές φορές σε κάνει και σκληρό, αλλά η αλήθεια είναι ότι μέσα από όλη αυτήν τη σαπίλα και τον βούρκο έχουν αναδειχτεί πάρα πολλά παραδείγματα αλληλεγγύης».

«Κατάσταση ομηρίας»

Για «εργασιακή ομηρία» κάνει λόγο η Ευαγγ. Παπαγιάννη. Οπως λέει, αυτό το καθεστώς «δεν ξεκινά από τον Ιούνιο που είναι η απόλυση, αλλά από τον Σεπτέμβριο που είναι η πρόσληψη. Υπάρχει έντονα η ανησυχία αν θα με προσλάβουν, πότε θα γίνει αυτό και αν θα φτάσουν τα ένσημα για να μπορέσω τελικά να μπω στο ταμείο».

Οσο για τα οικονομικά της ξεκαθαρίζει ότι, αν ο σύζυγός της δεν είχε σταθερό μισθό, δεν θα μπορούσε να επιβιώσουν η ίδια και η οικογένειά της. Εξηγεί ότι «αυτό που σου δίνεται ως επίδομα ανεργίας είναι χαρτζιλίκι. Δεν μπορείς να συντηρήσεις οικογένεια, αλλά ούτε να ζήσεις αν είσαι μόνος σου. Γι’ αυτό και μέσα στον χειμώνα αναγκάζεσαι να κάνεις κι άλλες δουλειές για να επιβιώσεις οικονομικά μετά. Γιατί δεν ξέρεις αν θα σε καλέσουν να αναλάβεις υπηρεσία. Οπότε είσαι σε ένα διαρκές άγχος, σε μια κουραστική συνθήκη από το βράδυ ως το πρωί».

Το ερώτημα εδώ είναι: Γιατί συνεχίζεται ένα μοντέλο που κατά γενική ομολογία εξευτελίζει τους εκπαιδευτικούς;

O Μενέλαος Γκίβαλος, αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ειδικό στην Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης. Ο ίδιος επισημαίνει «την έλλειψη εμπιστοσύνης του κράτους προς τους λειτουργούς της εκπαίδευσης καθώς τους θεωρεί προσωρινούς, αναλώσιμους, συνεχώς κρινόμενους και μη ικανούς να αποκτήσουν αυτήν τη μονιμότητα η οποία θα τους προσφέρει μια ασφάλεια στην εργασία τους και μια άλλου τύπου απόδοση». Εξηγεί παράλληλα ότι «ενώ από τη μια μορφή του το πρόβλημα είναι εργασιακό, από την άλλη έχει βαρύτατες επιπτώσεις στο έργο της εκπαίδευσης».

Ως προς το τελευταίο ξεκαθαρίζει: «Για να μεταδοθεί η ίδια η γνώση και για να υπάρξουν η ταύτιση και η εμπιστοσύνη των μαθητών προς τον εκπαιδευτικό πρέπει να υπάρχει ακριβώς η βεβαιότητα του εκπαιδευτικού ότι είναι αποδεκτός από το εκπαιδευτικό περιβάλλον και ότι μπορεί να αφοσιωθεί στο έργο του χωρίς δισταγμούς ή ανασφάλεια».

Οταν αυτά εκλείπουν, τότε υπάρχουν σημαντικές επιπτώσεις στην ίδια την παιδαγωγική διαδικασία, διευκρινίζει ο Μεν. Γκίβαλος: «Η πρώτη είναι ο τρόπος μετάδοσης της γνώσης. Οταν ένας εκπαιδευτικός αισθάνεται ότι είναι προσωρινός, ότι πρέπει να διεκπεραιώσει μια σειρά μαθημάτων, να μεταδώσει τυπικά ορισμένες γνώσεις και όποιος θέλει τις μάθει, όποιος θέλει ας μη τις μάθει, αλλά ο ίδιος τυπικά μπορεί να έχει εκπληρώσει το καθήκον του, τότε το εκπαιδευτικό έργο είναι ακρωτηριασμένο. Η δεύτερη είναι ότι, εάν ο εκπαιδευτικός δεν είναι ικανοποιημένος από το επάγγελμά του, ο μαθητής το αισθάνεται. Ετσι χάνεται η βεβαιότητα που πρέπει να έχει το παιδί ότι ο δάσκαλος ενδιαφέρεται για τη γνώση, ότι συναισθηματικά το προσεγγίζει και ότι μπορεί να του έχει απόλυτη εμπιστοσύνη».

«Μνημονιακό πλαίσιο»

Παρ’ όλα αυτά οι εκπαιδευτικοί δηλώνουν ότι η ΝΔ και η πολιτική που εφαρμόζει συνεχίζει να στριμώχνει στα «στενά δημοσιονομικά όρια» τα μορφωτικά δικαιώματα των παιδιών και τα εργασιακά των εκπαιδευτικών. Ο Ν. Βουρδουμπάς μιλά για «μνημονιακό πλαίσιο» την ώρα που οι ανάγκες στα σχολεία είναι μεγάλες: «Ανακοινώθηκαν περίπου πέντε με πεντέμισι χιλιάδες μόνιμες προσλήψεις. Επανερχόμαστε δηλαδή στη λογική της μνημονιακής εποχής του ένα προς ένα. Ενας φεύγει, ένας συνταξιοδοτείται και ένας προσλαμβάνεται. Ομως τα κενά είναι χιλιάδες σε όλες τις ειδικότητες».

Ετσι σε λίγες εβδομάδες οι ίδιοι άνθρωποι που μέχρι πρότινος μόρφωναν τα παιδιά μας θα περιμένουν ξανά μπροστά από μια οθόνη την ανακοίνωση των προσλήψεων. Μέχρι τότε θα παραμένουν άνεργοι χωρίς να γνωρίζουν αν, πού και πότε θα επιστρέψουν στην τάξη. Για χιλιάδες αναπληρωτές ο Σεπτέμβριος δεν αποτελεί συνέχεια μιας σχολικής χρονιάς, αλλά την αρχή μίας ακόμη ζωής… από την αρχή.